Istorija

Pustara Balad ili Balat pominje se kao naselje od 1385. pa do 1446. godine. Na staro naselje podseća balatov salaš, zapadno od sela. Do kraja 17 veka ovo naselje se pominje u pisanim dokumentima. Za vreme Turaka imalo je svega 15 domova, ali je jedino naseljeno mesto zajedno sa Velikim Gajem za vreme vladavine Turaka u našoj opštini. Kroz 18 vek pominje se kao nenaseljena pustara.

Krajem 18 veka ovu pustaru otkupljuje temišvarski spahija Josif Malenica, koji je u to vreme već posedovao Stamoru i Mali Gaj, naselja u današnjoj Rumuniji i Veliki Gaj. Kasnije po usmenim kazivanjima Mileševa, kustosa vršačkog muzeja, ove posede otkupljuje baron Ernest Danijel. Od druge polovine 19 veka postoje dve veće grupe salaša, Mali i Veliki Balat sa oko 600 stanovnika i to uglavnom spahijskih radnika Mađara i Nemaca, čuvara stoke i polja, dakle bezemljaša. Njima nakon Prvog svetskog rata nije bio priznat status agrarnih interesenata, pa su morali da napuste posed.

Prvo veće naseljavanje bilo je nakon Prvog svetskog rata, 1921. godine kad su u Balat stigli prvi kolonisti, agrarni interesenti iz Bosne i Hercegovine, Crne Gore, Hrvatske – i to iz Like, Krajine, varaždinske županije, zatim iz Dalmacije, a manji deo i iz Srbije. Po Letopisu Srpske Pravoslavne Crkve, na imanje barona Ernesta Danijela do kraja juna 1925. naseljeno je oko 135 porodica. Prvi predsednik ove naseljeničke agrarne zajednice bio je dobrovoljac Stojić Maksimović iz Prijedora – Bosna. Novi stanovnici su naseljavani po spahijskim zgradama, a 1924. već su neke porodice počele same da zidaju svoje kuće.

Kako stoji u Letopisu, svaki naseljenik imao je pravo da dobije 8 i 3/4 lanca dobre zemlje, a oni koji su u početku došlo dobili su inventar od poljskog radila, konje, kola, krave, ovce, svinje i neke mašine potrebne poljoprivredi. Način obrađivanja zemlje primili su od ovdašnjih Srba starosedelaca. Način oblačenja takođe. Tako je u letopisu SPC zapisano “Odelo, naročito ženske počele su nositi kao i ostale Gajčanke, a muški zimi šubare i grudnjake. Hleb prave od pšeničnog brašna, a radi štednje po neki put i od kukuruznog”.

Balat 1925. godine menja ime u Aleksandrov Gaj. Te 1925. u Aleksandovom Gaju postojala je škola sa 40 đaka. U januaru 1926. naselila se iz Batanje iz Mađarske 91 porodica. Ovi naseljeni optanti bili su prvo naseljeni u Makedoniji u okolini Štipa i zbog teških uslova života tražili su od ondašnjeg Ministarstva agrara da ih presele. Tako su stigli u Aleksandrov Gaj. Za njih u letopisu SPC piše: “Ovi su ljudi miran i pobožan narod, često posećuju crkvu, radeni su i štedljivi, a što im je od osobite važnosti i pohvale, da medjusobno žive u potpunoj slozi i zajedničkom pomaganju”.

Naseobina Aleksandov Gaj izabrala je sebi za patrona svetu Bogorodicu, odnosno praznik Roždestva Presvete Bogorodice – Malu Gospojinu. Te 1926. godine 21. septembra služena je prva svečana liturgija posvećena Roždestvu Presvete Bogorodice, u zgradi škole. Iste godine organizovane su nove crkvene opštine u Aleksandrovom Gaju, Velikom Gaju i Miletićevu sa Krivom Barom, Abazijom, Velikim Ritom i Biosegom. U Aleksandrov Gaj u maju 1930. godine doselilo se 38 porodica iz Baranje. Iste godine bila je velika oskudica za ishranu stanovništva, tako da su Nemci iz Velikog Gaja kupili oko 300 katastarskih jutara zemlje od Srba iz Aleksandrovog Gaja.
Sa idejom o izgradnji spomen crkve u Aleksandrovom Gaju krenulo se 1933. godine. Tokom 1934.godine sakupljena su sredstva za izgradnju crkve u spomen prestolonaslednika Petra. Dvor kralja Aleksandra poslao je 7. aprila 1934. godine 10.000 ondašnjih dinara za spomen crkvu, u maju iste godine Ministarstvo poljoprivrede 25.000 dinara i mnogi drugi donatori. Plan crkve uradilo je Ministarstvo građevine besplatno. Temelji su udareni na dan rođenja prestolonaslednika Petra, a ondašnji episkop banatski dr Georgije Letić je osveštao kamen temeljac. Divizijski general i komandant žandarmerije u Beogradu, ondašnji Dušan Marković i njegova supruga poklonili su “Zvono Brankica” za pomen njihove rano preminule ćerke. Crkva je završena i osveštana 29. septembra 1935. godine.

Prelistavajući stranice prošlosti Aleksandrovog Gaja stižemo pred Drugi svetski rat. U ovo naselje neprijatelj je ušao 11. aprila 1941. godine posle slabog otpora meštana. Ovo mesto je oslobođeno 1. oktobra 1944. kada su u selo ušle prve ruske trupe sa partizanima.

Tokom 1945. većina zarobljenika, stanovnika ovog sela se vratila iz nemačkog zarobljeništva. Godine 1948. sad već Kupinik ima 998 stanovnika po prvim statističkim popisnim podacima. Po Letopisu SPC krajem 1955. Kupinik je imao 228 domova u kojima je živelo 1144 duše.

Porta i parohijski dom su ograđeni 1968. Izgrađen je put od asfalta do mesne kancelarije pa sve do kraja sela prema Gaju.

Put do Kupinika je asfaltiran 1969.godine, a odmah je počeo da dolazi i autobus u selo. Asfaltirane su i ulice u samom naselju i to do crkve ulicom Bratstva i Jedinstva skoro do kraja, Kordunska i prilaz do nje 1970. Tih godina deo stanovnika ovog sela odlazi u inostranstvo i to najviše u Švedsku, Australiju i Austriju.
Selo dobija novo groblje 1973. godine znatno bliže selu od starog.

U Letopisu SPC naišli smo na zanimljive beleške od 20. septembra 1991. godine koje prenosimo u celini: “U knjizi “Popis slikarskih i vajarskih dela … na području Banata ” štampane 1981. u Novom Sadu na strani 41. i 42. pod naslovom Kupinik, navedeni su sledeći podaci….. da je selo nekada bilo spahijsko dobro, da je posle Prvog svetskog rata, naseljeno slovenskim dobrovoljcima i optantima iz Mađarske. Hram je podignut 1935. u srpsko-vizantijskoj tradiciji, a u stilu Lazarice (Lazarica je pridvorna crkva kneza Lazara u Kruševcu posvećena sv. Stefanu, sagrađena između 1377/78 i 1381. Pripada srpskom graditeljstvu moravskog stila; više puta obnavljana, a poslednja restauracija izvršena 1904 -1908).

Nekoliko ikona je “molovao” 1882. Aleksa Svilengošić iz Modoša, sadašnjeg naselja Jaše Tomić i da je ovo svakako prilog nekog vernika sa strane novom hramu”. Hram je renoviran 2007. godine.

Evo još nekih zanimljivosti iz života i običaja Kupiničana. Ujutru rano, kad osviće Božić, deca idu od kuće do kuće i “korinđaju”, odnosno pevaju božićne pesme, čestitaju domaćinu Božić, a domaćin ih daruje orasima, suvim šljivama, slatkišima, novcem. Svuda je običaj da se ovo obavlja uoči Božića, na Badnje veče, sem u Kupiniku.
Prvi telefon je zazvonio 1948. godine, a selo struju dobija 1963. Selo ima centralni vodovod.

Školska zgrada postoji pre doseljavanja dobrovoljaca, dakle pre 1921. po usmenim kazivanjima njegovih stanovnika Petra Zrnića i Ise Rakića koje su opet ove podatke sakupili od bivšeg stanovnika Malog Balata iz okoline Subotice – njegovog imena se, na žalost, nisu setili. Nastavu su najverovatnije pohađala deca spahijskih radnika i to na nemačkom i mađarskom jeziku. Drugi deo škole, prednji, sazidan je kasnije. Posle Prvog svetskog rata prvi učitelj bio je katolički sveštenik Stevo Smoljo koji je iz Aleksandrovog Gaja otišao u Vatin na mesto sveštenika, a prvi pravoslavni učitelji bili su Dušan i Desa Vukmirović, Crnogorci. Nastava je išla na srpskom jeziku. Nakon njih učitelj je postao Vladimir Vukmirović, koji, mada je imao isto prezime, nije bio rođak sa predhodnim učiteljima. Interesantan je kao inicijator izgradnje Doma kulture koji je napravljen između dva svetska rata.

Ime Kupinik vezuju meštani za kupine kojih je ranije bilo u izobilju u ataru ovog sela. Danas, ostalo je samo ime, kupina je sve manje, kažu uništili ih pesticidi.

To bi bila priča o Kupiniku. Veliku pomoć oko prikupljanja podataka pružio nam je Dragan Panić, šef mesne kancelarije i stanovnici ovog sela Petar Zrnić i Iso Rakić. Takođe, uz veliko razumevanje pravoslavnog sveštenika Slavka iz Velikog Gaja koji nam je ustupio Letopis Srpske Pravoislavne Crkve (vođen u periodu od 1925. pa do 1996.) izneli smo vam, verujemo, zanimljive podatke. Ostale podatke uzeli smo iz Geografske monografije vojvođanskih opština, autora magistra Lazara Lazića.

Geografija

Kupinik se nalazi u istočnom delu opštine uz samu granicu sa Rumunijom – svega 700 metara ih deli od granice. Od Velikog Gaja udaljen je 3 kilometra, a od Plandišta 10.

Naselje je locirano na jezersko-lesnoj terasi. Nadmorska visina zemljišta na kome je izgrađena crkva je 80 metara, ali to nije najviša tačka u selu – u istočnom i jugoistočnom delu pojavljuje se visina i do 82 metra.

Najznačajniji potesi u ataru ovog sela su Jablanje i Crnogorska tabla. Po topografskim kartama iz 1954. na mestu potesa Jablanje bio je potes Balat.

Pravac pružanja Kupinika je severozapad-jugoistok, dužina mu je 1500 metara, a najveća širina je oko 700 metara.

STANOVNIŠTVO

Broj stanovnika ovog naselja od 1948. godine kada se prvi put javlja u statistici popisnog stanovništva kao naselje, bio je 998, 2002. godine – 365. da bi po poslednjem popisu iz 2011. godine iznosio svega 238 stanovnika.

Zanimljivost je i ta da je ovo naselje imalo najveće procentualno učešće Srba među svim naseljima u opštini, čak 97,5 procenata (podaci iz 1991. godine).