ISTORIJA

Krajem perioda pod turskom vladavinom, dakle u drugoj polovini 17. veka prvi put se pominju naselja Mormint – današnje Plandište, Zeldeš (izgoreo 1848. u revoluciji i nikada nije obnovljen – nalazilo se u ataru današnje Velike Grede o čemu svedoči istovetno ime potesa), Sent Margita – današnja Margita i Sent Janoš – današnje Barice.

Morminc ili Morminće što na rumunskom znači groblje, po odlasku Turaka 1717. godine brojalo je 44 doma. Godine 1737. je već nenaseljeno. Uprava Komore u zimu 1787. i u proleće 1788. naseljava Nemce iz Grapca, Hacvelda (sadašnji Žombolj), Velike i Male Ječe i Osterna (sva su naselja danas u Rumuniji) na ovo mormintsko dobro. Tada je došlo 123 nemačke obitelji. Novu koloniju kolonisti su nazvali po predsedniku komore, grofu Karlu Zičiju, Zičidorf. Ova kolonizacija pripadala je petoj kolonizaciji pod monarhijom koja je nosila naziv Terezijanska i Jozefinsko – Leopoldinska ili kolonizacija pod Josifom II koja obuhvata vremenski period od 1781. do 1800. godine. Podeljene su 123 sesije. Jednoj sesiji određenoj još za vreme Marije Terezije pripadala su 24 lanca oranica, 6 lanaca livade, 3 lanca utrine, 1 lanac placa i grunta, ukupno 34 lanca.

Već u jesen 1788. kolonisti su morali da beže od Turaka iz alibunarskog logora, koji su ovom okolinom tada krstarili. Ovo naselje je od početka imalo svog sveštenika i učitelja. Josif II, sin Marije Terezije, kasnije njegov naslednik Leopold II su o državnom trošku podizali hramove i škole kolonistima i to tamo gde ima najmanje sto duša u jednom naselju. Već 1788. godine, dakle nepunu godinu po dolasku Nemaca, sagrađena je molitvena kuća, bogomolja, od drva, bez tornja sa jednim zvonom, poznata pod imenom Josefglocke (Jozefgloke) i kuća za sveštenika. Već 1792. novi kolonisti su dobili “ausvajz”, odnosno ličnu kartu. Godine 1809. u ovom naselju živelo je 1068 stanovnika.

Rimokatolička crkva u Zičidorfu je počela da se gradi 1806. godine, a završena je 1813. Tu crkvu je blagoslovio kanonik Janoš Krajcer 28. novembra 1813. godine. Novcem državnog erara (kase) 1834. crkva je popravljena i kupljena su 4 zvona koja i danas postoje. Dve godine kasnije kupljen je i postavljen toranjski sat. Crkva je sagrađena u čast Majke Božije – Kraljice Krunice. U njoj se nalaze matice krštenih od 1789. godine, a u matičnoj službi u Plandištu od 1904. godine, venčanih od 1895. i umrlih od 1901. Na zidovima ovog hrama nalaze se slike koje govore o stradanju Isusa Hrista – autor je nepoznat kao i vreme nastanka i vrednost slika. Crkva ima položaj pravoslavne, pretpostavka je da su temelje udarili prvi stanovnici – pravoslavni Rumuni, a da su novi kolonisti, Nemci, praktični kao i uvek, na već potojećim temeljima izgradili crkvu. Gradnja Srpske pravoslavne crkve posvećene svetom Rafailu Banatskom počela je 1990. godine kada su osveštani temelji. Krst je stavljen 2005. godine. Hram je osveštan dve godine kasnije.

Crkva je građena u srpsko – vizantijskom stilu po projektu dr Predraga Ristića. Dugačka je 20 metara, široka 12 i visoka 13.
Ikonostas je rezbaren, drvo je hrastovo sa motivima koje su zajednički odabrali dr Peđa Ristić i plandištanski paroh Dušan Nišević. Rezbariju je izradio inženjer Zoran Đorđević iz Batajnice. Prestone ikone naslikala je Ružica Todorović, slikar amater iz Vršca a ikone DEIZIS (Hristos na Krstu, pod Krstom Bogorodica i Jovan Bogoslov) plandištanski paroh Dušan Nišević. Tehnika -jajčane tempere na lipovoj dasci sa podlogom tutkala i bir krede.

Groblje u ovom naselju oduvek je na istom mestu. Nemci su sahranjivani na ulazu, iza njih Mađari, a Srbi i Jevreji, dalje ulevo. Po nepotvrđenim podacima, na istom mestu bilo je pravoslavno groblje, verovatno sa početka naseljavanja ovog dela Banata. Na groblju je 1838. godine započela gradnja kapele svetog Dominika, na inicijativu ondašnje opštine.
Nova kapela sagrađena je 2000 godine i nalazi se uz groblje severno od Plandišta.

Pozna Terezijanska kolonizacija Banata Nemcima sprovedena je po Planu za kolonizaciju Banata koju je izradio Kempele, a usvojio ondašnji Državni savet. Po tom planu svakom domaćinstvu trebalo je dodeliti prema članovima porodice i kvalitetu zemlje onoliki kompleks koliko je ono moglo obraditi. “Zemlja treba da je u punom smislu svojina onoga koji je obrađuje, sa kojom treba da se srodi i kao posrednik da postane pravi rodoljub”- stoji u Pregledu kolonizacije u 18. i 19. veku dr Borislava Jankulova koji je štampala Matica Srpska 1961. godine. “Kuće su u to doba udobnije od Terezijanskih, duže i sa više nuz prostorija. Svaka kuća je morala da ima pokriveni nužnik na kraju dvorišta. Pri tom, ako bi ko želeo još udobniju kuću, mogao je primiti od erara (državne kase) materijal za zidanje na otplatu od 6 godina, s tim da 15 godina ne plaća porez na nju”.

“Sela Jozefinskog doba, kome pripada i Zičidorf, veća su i bolje uređena. Opštinske kuće bile su uglednije, a za svoje izdržavanje dobile su sesiju zemlje (34 lanca) i utrinu. Pored opštinskih kuća, izgrađeni su ugledni beležnički stanovi za čije izdržavanje je određena polovina sesije i livada. Godine 1888. izgrađena je nova zgrada opštine, ne zna se koja je to bila tačno, a 1908. zgrada sadašnjeg suda u kojoj je bila smeštena zičidorfska opština. Na mestu gde je danas katastar bio je beležnikov stan. U sredini sela država je podizala ugledne hramove, snabdela ih potpunim priborom za bogosluženje i dodeljena im je sesija zemlje. Sveštenike je erar plaćao punih 10 godina, a potom selo. Škola postoji od nastanka naselja. Dobila je svoju udobnu zgradu sa učiteljskim stanom i polovinu sesije. U Zičidorfu je nova škola izgrađena 1869. godine, a drugi deo dograđen 1894. Obe zgrade su srušene. I učitelji su 10 godina dobijali platu od erara, a posle ih je selo plaćalo. Zabeleženo je da je 1835. učitelj bio neki Peter Boden i da je škola imala 192 učenika. Nastava je išla na nemačkom i mađarskom jeziku. Država je preuzela škole 1869. kada je zičidorfska “narodna škola” prerasla u “opštinsku“.

Među kolonistima u tom periodu bilo je i mnogo zanatlija, naročito tkača. Otuda među Nemcima u Banatu i Bačkoj, toliko imena Veber. I Zičidorf je imao svoje Vebere. Sem njih, bilo je kovača, bačvara i drugih zanatlija.

Ondašnje kuće su imale svoje brojeve, a istim brojevima bile su označene i njive pojedinih domaćinstava, tako da su susedi u selu bili susedi i na njivama.
Naselje Zičidorf je 1809. godine dobilo tržišno pravo koje je podrazumevalo pravo na 5 godišnjih vašara i na nedeljne pijace, a tržišnu privilegiju 8. marta 1819. po Milekeru. Ne znamo tačno šta je ona podrazumevala. Nema podataka kojim danom je u Zičidorfu bila pijaca, a u Mariolani između dva svetska rata, utorak je bio pijačni dan, kao i danas.

Banat je u to vreme bio težak za stanovanje, pošto je znatan deo bio pod močvarama. Malarija je bila rasprostranjena i kosila je mnoge živote. Najvažniji posao bio je isušivanje Alibunarskog i Ilandžanskog rita. Godine 1833. stanovnici Zičidorfa prokopali su kanal u dužini jedne milje, kako bi svoja dobra zaštitili od čestih poplava. Između dva rata, svi kanali u naselju su bili čisti, a za odvođenje suvišnih voda služile su tri pumpe, prema Banatskom Sokolcu, Velikom Gaju i Margiti.
Novi zičidorski srez počeo je da funkcioniše 30. maja 1848. Te iste godine 7. oktobra, Srbi su izvršili neuspešan napad na Mađare kod ovog naselja. U decembru jedno odeljenje vojske iz ovog naselja poslato je protiv alibunarskog položaja Srba. Srbi su 18. januara 1849. osvojili Zičidorf, da bi od 5. do 10. avgusta iste godine naseobina bila opet u rukama Mađara, odnosno Ugarske.

Zičidorf je 50 godina od naseljavanja imao 1400 stanovnika, a 1854. čak 2037. Prva apoteka je otvorena 1864 – prvi apotekar bio je Ladislav Roza. Godine 1866. naselje je dobilo poštu.

U tom periodu, tačnije 1865. bila su 2 veleposednika i 297 maloposednika sa površinom obradivog zemljišta od 7834 lanca.
Zičidorfska narodna banka otvorena je 1883. godine, a žandarmerijska stanica 1885. Železnička stanica je otvorena 4. maja 1889.godine, a telefon je sproveden 1895.
Prvi privatni telefon zazvonio je posle Drugog svetskog rata u kući Manojla Tornjanskog, opšinskog sudije za prekršaje u penziji. Prvi arterski bunar izbušen je 1886.
Iz Zičidorfa je bilo više iseljavanja, počev od 1794. Neke porodice su se odselile u Veliku Gredu i to 1850. kada je ovo naselje stvarano, a neke 1883. u Betlenhazu, naselje nedaleko od Pavliša u blizini Vršca. Od 1899. godine mnogi su se iselili u Ameriku, a u Kanadi kod varoši Regina, osnovali su naselje Zičidorf.
Po popisu iz 1869. Plandište je imalo 2937 stanovnika, sledeće popisne godine nešto manje – 2636 duša. Od tada broj stanovnika raste. Godine 1890. brojalo je 3128 stanovnika, 1900 -3192 i 1910, posle iseljavanja -2864.

Nakon Prvog svetskog rata broj stanovnika se popeo na 3120, da bi danas po poslednjem popisu bilo 4270 ( 2002. godine) .

Srpska vojska je ušla u Zičidorf 12. novembra 1918. Godine 1922. Zičidorf je pripojen vršačkom srezu.

Na opštinskim izborima 6.novembra 1927. izabrano je novo opštinsko predstavništvo, a 14. novembra iste godine, izabran je za predsednika opštine Julijus Tirk.

Većinu stanovnika tada su činili Nemci, preko 80 posto, da bi danas Srbi bili većinski, preko 59 posto. Naselje novo ime dobija nakon Prvog svetskog rata – Mariolana – po rumunskoj princezi Mariori koja je postala žena kralja Aleksandra. Pomenućemo i podatak da su kralj i kraljica sa svojom svitom tada rado dolazili u lov u okolini Plandišta, prema Velikom Gaju i Kupiniku, koji je tada nosio ime u čast kralja, Aleksandrov Gaj. Nakon Drugog svetskog rata, Mariolana postaje Plandište. O tome kako je Plandište dobilo ime postoje dve verzije. Po jednoj, ime je dobilo po tome što su ljudi plandovali, a po drugoj, meštani ovog naselja su, kad je donet prvi petogodišnji plan, složno govorili “Ura, Plan-dište”, zapisao je novinar Vladimir Huđec 26. februara 1988. u lokalnim novinama u reportaži “Najmlađi, ali ne i najmanji grad”.

Kako se u periodu između dva rata živelo saznajemo od starijih stanovnika Plandišta. Oko 1920. godine došlo je par porodica iz Like. Vrlo brzo nemačke vlasti izdaju naredbu o iseljavanju Srba kolonista iz Plandišta koji gotovo proterani odlaze u Čurug. Jedina porodica koja je ostala u Mariolani je porodica Maričić čiji potomci i danas žive u ovom mestu.

U kafani Jadran, vlasništvo ondašnjeg Radivoja Bokšana, Srbi su se rado sastajali. Tamo je, po sećanju gospođe Kosare Filipović, ćerke kafedžije Bokšana, proslavljana srpska nova godina uz fanfare orkestra iz Sent Janoša, današnjih Barica, koji je brojao 24 člana. Tačno u ponoć, sa prvog ugla, čula se muzika orkestra, koji je svirajući stizao do Jadrana, gde se do jutra slavilo novo leto. Tada je u Mariolani bilo desetak kafana. Srbi su se rado sastajali i u kafani braće Trklje (dva Srbina koja su stigla iz Amerike) koja se nalazila nedaleko od današnjeg Boss-a. Igranke za Nemce i Nemice paorkinje organizovane su u kafani, gde je današnji Centar, za krem društvo Nemaca u kafani Kasino, vlasništvo veleposednika Vožinga, na mestu gde je danas dečiji vrtić, za Mađare u kafani Šagi na putu za Beograd.

Na igranke sa Nemcima paorima išli su i Srbi i to nedeljom, za Novu godinu i Božić i za seosku slavu Kirvaj, koja se održavla početkom oktobra.
Igranke su počinjale, po rečima gospođe Filipović, “Kraljevskim kolom”, a potom su se svirale polke, valceri, čardaši..
Mariolana između dva rata imala je puno prodavnica – 12 do 13 sa raznim artiklima. Mogle su se kupiti cipele poznate marke “Bata”, odela “Tivar” kasnije “Varteks” i slično. Vlasnici prodavnica bili su bogati Nemci.

Apoteku je držao Kardoš, dva mlina Nemci Hubert i Vagner, drvara je bila vlasništvo Rigera, ciglana nekog Malog Miške. Pijaca se pružala ispred današnje škole do sadašnje poslovne zgrade Agrobanata. Od današnjeg Suda do autobuske stanice bio je park. Ulice su bile čiste, popločane, kanali uređeni. Svake subote po sećanju gospođe Filipović, domaćice i sluškinje kod gazda su potkrečavale kuće i čistile ulice.

Zanimljivih podataka o životu u Mariolani između dva svetska rata iznela nam je i , sad pokojna, Milica Šipka, rođena Maričić, koja je sa dve godine stigla sa braćom i sestrama, roditeljima i bakom u Mariolanu. Njen otac, pokojni Nikola Maričić, kao Solunac-dobrovoljac dobio je 8 lanaca zemlje u Banatskom Sokolcu plus 5 lanaca “na decu” i pravo da zida kuću u ovom naselju. Ipak, odlučuje se za Mariolanu gde kupuje kuću i još zemlje. Porodica Maričić, jedina od srpskih obitelji u Mariolani bavila se zemljoradnjom, ostale su bile zanatlijske-kafedžija Bokšan (stigao iz Velikog Gaja), braća Trklje (stigli iz Amerike), krojač Poštin (takođe stigao iz Velikog Gaja), lončar Jovanović (nema podataka odakle je stigao) i užar Milojković (iz Margite). Po sećanju Milice tada je bilo vrlo malo Mađara, uglavnom biroša, koji su stanovali po okolnim pustarama. Seća se i jednog Rumuna koji je čuvao ovce i par Jevreja, uglavnom obrazovanih ljudi, lekara, apotekara i trgovaca.

Kako se živelo u Mariolani? Radilo se dosta svakog dana, sem nedeljom, kad su, nakon dobrog ručka, meštani Mariolane izlazili ispred svojih kuća i sedeli na klupama. Ispred svake kuće tada je postojala klupa. Mladi su izlazili nedeljom i to samo od 18 do 22 sata uveče, kad je bila i uključivana struja. Plandište tek 1959. godine dobija električnu struju.
Za Kirvaj, običaj je bio, da se u centar sela iznese bure od 500 litara, napravljeno je veliko licitarsko srce i budući mladoženja je svojoj izabranici poklanjao srce, nakon čega su igrali na buretu. To je praktično bila najava svadbe.

Do Drugog svetskog rata svi su se oblačili skromno, paorski, da bi, tokom rata, imućniji paorsku modu zamenili gradskom.
Kuhinja se nije mnogo razlikovala od današnje u Vojvodini. Obroci su služeni tačno na vreme, doručak u 7,30, ručak u 12 i večera u 18 sati. Jelovnik je bio tačno određen.

Ponedeljkom testo, sredom pasulj, četvrtkom paprikaši, ostalim danima čorbe sa dodacima kao što su krofne, pletenice, štrudle… Nedeljom je služen bogat ručak – supa, sos, krompir, kuvano i pečeno meso i lepi kolači.

U školu se išlo pre podne, od pola osam do jedanaest i po podne, od pola dva do četiri sata. Učilo se na nemačkom i srpskom jeziku matematika, jezik, istorija, zemljopis, veronauka, a subotom po podne izrada ručnih radova.

Naselje je imalo u to vreme dva lekara Singera – Jevrejina koji je 1941. odveden u zarobljeništvo i Nemca Vebera koji se pre kraja Drugog svetskog rata odselio, zatim apotekara, zubara, babicu… Postojala je pošta sa telefonom i telegrafom, veterinarska stanica, vatrogasno društvo, žandarmerija, bikarnica…
Nakon Drugog svetskog rata u Plandište, po iseljavanju Nemaca, dolazi veći broj kolonista. Godine 1947. došlo je 160 makedonskih porodica iz opština Kriva Palanka, Kruševo, Brod i Demir Hisari iz Male prespe ,Kočevlja i drugih krajeva Albanije. Iz Slovenije je došlo 48 porodica iz opština Ptuj i Donja Lendava, većina se vratila 1948. Iz Srbije, u Plandište je stiglo 67 porodica iz opština Gornji Milanovac, Čačak, Guča, Ivanjica i Rudnik, iz Bosne i Hercegovine stiglo je 29 porodica iz Bosanske Krajine i iz Hrvatske 31 porodica iz opština Petrinja i Kostajnica.

Plandište nema spomenika kulture ni prirodnih retkosti koji su pod zaštitom države. Po vremenu nastanka izdvajamo letnjikovac, vlasništvo nekog veleposednika Vožinga iz Budimpešte, koji je sagrađen 1889.godine – to je zgrada današnje opštine, železničku stanicu sagrađenu 1891. u terezijanskom stilu i zgradu suda sagrađenu 1908. u kojoj je bilo sedište zičidorfske opštine. Plandište parkova nema.

Podaci su korišćeni iz “Letopisa podunavskih opština” Feliksa Milekera, “Istorija Mariolane” istog autora na nemačkom, prevela bibliotekarka iz Plandišta Marija Šipka-Popadić iz “Pregleda kolonizacije Vojvodine u XVIII i XIX veku” dr Borislava Jankulova, iz “Geografske monografije vojvođanskih opština” mr Lazara Lazića, iz reportaža o Plandištu objavljenih u lokalnim novinama “Oktobru” i na osnovu podataka iz razgovora sa našim bivšim sugrađankama, sada pokojnim gospođama Kosarom Filipović i Milicom Šipka rođ. Maričić.

GEOGRAFIJA

Plandišteje locirano na kontaktu Ilandžanske depresije i jezersko-lesne terase. Severoistočni i središnji deo naselja je izgrađen na višoj nadmorskoj visini od 80 metara, a 500 i 1500 m severno i zapadno od naselja srećemo terene koji imaju od 1 – 4 metra niže apsolutne visine.
Atar Plandišta je dug 13 km, a najveća širina mu je 5 km.

Naselje Plandište pripada panonskom tipu, ima oblik nepravilnog četvorougla. Prostire se u pravcu jugozapad-severoistok, dužina Plandište je 1600 m, a širina oko 1000 m.
Reka Rojga koja protiče pored Plandišta izvire u Rumuniji, južno od Dente, uliva se u Moravicu jugozapadno od Margite. Ukupna dužina joj je 19 km, kroz našu zemlju i opštinu teče 12 km. Širina dna je od 6-9 m, a dubina vode pri visokom vodostaju između 2 i 3 m.

STANOVNIŠTVO

Po poslednjem popisu iz 2011. godine Plandište ima 3825 stanovnika. Prosečna starost je 42 godine.