Početna
Zvanična prezentacija opštine Plandište

Istorija

Teritorija opštine Plandište nalazi se u jugositočnom delu AP Vojvodine, odnosno u istočnom Banatu između kanala DTD i srpsko-rumunske granice.

U odnosu na važnije komunikacije, položaj opštine je povoljan. Nalazi se na liniji železničke pruge Zrenjanin-Plandište-Vršac- Bela Crkva (železnička linija 271) i na magistralnom putu Zrenjanin-Sečanj-Plandište-Vršac.

Zauzima delove Alibunarske i Ilandžanske depresije i jezersko-lesne terase između njih.

Površina opštine Plandište je 383 kvadratna kilometra , što čini 1,8% površine AP Vojvodine. Po površini je na 26-tom mestu od 44 vojvođanske opštine.

Po popisu iz 2002. godine opština Plandište je ima 13.377 stanovnika. U inostranstvu duže od jedne godine je 1048 Plandištanaca. Najviše ih je iz Margite  198, sledi  Hajdučica sa  192, pa  Barice sa 170, Plandište sa 139, Velika Greda sa 100 i Jermenovci sa 74 stanovnika na  privremenom radu.

U opštini postoji 14 naselja sa prosečnim brojem od 955 stanovnika. Prosečna gustina naseljenosti je svega 35 stanovnika po kilometru kvadratnom.

Cela teritorija opštine predstavlja tipičnu banatsku ravnicu. Niži delovi su u Alibunarskoj i Ilandžanskoj depresiji, a viši na jezersko-lesnoj terasi. Najniža tačka od 74,6 metara je na potesu Liptaj u jermenovačkoj katastarskoj opštini (Ilandžanska depresija), a  najviša  89,5 m na potesu Vizurin u ataru Margite -severoistočno od naselja. Preovlađuju tereni visine između 76 i 79 metara.

Na području opštine vlada umereno-kontinentalna klima kao u ostalim delovinma Vojvodine, sa izvesnim specifičnostima.Ovaj prostor nema  čisto kontinentalno obeležje klime, što se vidi iz najmanje  godišnje amplitude  srednje mesečnih temperatura 21,1 stepen C, najviše srednje godišnje temperature 11,5 stepeni C, najtoplije zime u Vojvodini 1,5 stepeni C.

Opština ima veću oblačnost i najmanju sumu osunčanja u Vojvodini  i to najmanje  časova osunčanja u odnosu na vojvođanski prosek ima leti. Najmanja je relativna vlažnost vazduha u Vojvodini,  što je posledica  najveće srednje godišnje temperature i najučestalijim delovanjem suvih vetrova u Pokrajini.

Na teritoriji opštine ne postoji meteorološka stanica pa su korišćeni podaci iz vršačke. Po njima, najhladniji mesec u opštini je januar sa srednjom temperaturom od 0,1 stepen C, najtopliji  jul sa srednjom temperaturom od 21,2 stepana C. Srednja godišnja temperatura  u opštini je 11,5 stepeni C i to je najviša srednja godišnja temperatura u Vojvodini -vojvođanski prosek je 11 stepeni C.

Dominantan vetar je košava koja najčešće duva tokom jeseni, zatim preko zime i u toku proleća. Duva u proseku 78 dana godišnje iz pravca jugoistoka. Iza košave, po učestalosti su vetrovi iz južnog kvadranta – najčešće duvaju zimi, prosečno 61 dan godišnje.

Što se tiče zemljišta, u opštini Plandište, preovlađuje ritska crnica i ritska smonica koje  imaju slabu vodno-vazdušnu provodljivost, što nalaže potrebu melioracionah radova. Čovek je intervenisao još u 18 veku, tačnije 1745. kada se počelo sa prokopavanjem korita Brzave. Kanal  Terezije je prokopan  u periodu od 1762. do 1769. godine. U 19. veku prokopan je Šulhov kanal u periodu od 1860. do 1863, godine, a 1864. je kanalisana do tada lutajuća reka Moravica.

U 20. veku izgrađen  je izolacioni nasip  sa kanalom, počev od Kupinika, te duž granice sa Rumunijom do Rojge,  čije je kanalisanje završeno 1942. godine. Godine 1947. inženjer Nikola Mirkov je izložio svoj projekat DTD.

Teritorija opštine ima visok nivo podzemnih voda  koji su uslovljeni postojanjem Alibunarske i Ilandžanske depresije. Najviši nivo podzemnih voda imaju bunari u katastarskim opštinama Laudonovac, Plandište i Banatski Sokolac.

Umesto nekadašnjih močvara, danas poljoprivredno zemljište u opštini Plandište zauzima 90% ukupne površine što opet utiče na floru i faunu.

Jezersko-lesna terasa predstavlja suvlju površinu i na njoj se danas  gaje, pre svega, razne vrste žita, kukuruz i neke industrijske biljke. Samonikle biljke su retke. Od životinja ovde ima srna, zečeva, lisica, tekunica, hrčkova, miševa, vukova koji silaze sa Karpata kada su zime hladne. Od ptica, ima jarebica, prepelica, fazana, grlica, vrabaca i drugih.

U Alibunarskoj i Ilandžanskoj depresiji kao vlažnijim terenima  sačuvane su neke vrste iz ranijih pejzaža: beli i žuti lokvanj, plovun, vodeni troskot, pored obala rogoz, ševar, trska…Od kultura, uzgajaju se kukuruz, lucerka, suncokret, soja  i šećerna repa. Značajne su i slatine gde se javljaju posebne biljne zajednice kao što su  zajednice zuke, bezbridnjače, slatinastih stepskih livada i drugo.Od životinja, ima ptica plovuša i močvarica, zatim fazana, jarebica, prepelica, grlica, čvoraka, kobaca, sokola,  vrana, a tu žive i zečevi, srne i lisice.

Što se tiče stanovništa opštine, ona je bila naseljena još u paleolitu. Ostaci materijalne kulture iz paleolita postoje u Vršcu i Vatinu koji se nalazi na granici opštine, a ukupno u Vojvodini još u Bačkom Petrovcu i Žitištu. Neolit je  zastupljen i to kao pojedinačno nalazište kod Velikog Gaja, tragova bakarnog doba ima -oružje- kod Barica. Lokaliteti iz bronzanog doba postoje kod Velikog Gaja i  Hajdučice gde je pronađeno oružje i kod Velike Grede gde je pronađeno  blago i oružje i kod Plandišta kao pojedinačni nalaz. Tragova starijeg gvozdenog doba ima kod Velikog Gaja, gde je pronađeno oružje, dok tragova mlađeg gvozdenog doba na teritoriji opštine nema.

Banat je pod Rimljanima bio 150 godina (98 do268 g.n.e.) i iz tog perioda kod Jermenovaca konstatovan je lokalitet gde su nađeni novac i temeljni zidovi. Iz doba Velike seobe naroda koja traje  od pojave Huna (375 g) do pojave Mađara (896 godine) ima tragova kod Velikog Gaja i to avarskog porekla u pojedinačnom nalazu. Iz perioda Velike seobe naroda ostalo je 11 šančeva u Vojvodini, od kojih 2 u Bačkoj, 5 u istočnom Banatu, a 4 obuhvataju Banatski pesak. Na severnoj strani naše opštine postoje 2 šanca.

Broj Srba  u Vojvodini počela je da raste  posle seobe  po Arsenijem III Čarnojevićem 1690. godine,  kada je krenulo 40.000 srpskih porodica. Turci su proterani iz Banata 1717. godine  nakon čega je izvršeno 5 kolonizacija. Naseljavani su Nemci i Španci. U 19. veku naseljavaju naše krajeve Mađari, Rumuni i Slovaci.

Sledeće sistematsko naseljavanje bilo je posle Prvog svetskog rata kada su objekti kolonizacije bili veliki posedi u vlasništvu zemljišne aristokratije stranog i domaćeg porekla. U sastav Jugoslavije 1923. ulaze Veliki Gaj i Markovićevo, tada Kriva Bara. Na području opštine nastala su tri nova naselja, Banatski Sokolac, Miletićevo i Kupinik  naseljavanjem kolonista iz brdskih krajeva Like, Korduna, Banije, Bosne i Hercegovine i Crne Gore. U Veliku Gredu je došlo 140 porodica  iz Like, Korduna i Bosne i Hercegovine, u Hajdučicu 70 porodica dobrovoljaca iz Hercegovine i u Stari Lec 38 porodica dobrovoljaca.

Sledeća kolonizacija bila je nakon Drugog svetskog rata, a osnov kolonizacije bila su napuštena nemačka imanja. Došle su porodice iz Makedonije i Albanije, preko 160, u Hajdučicu iz Makedonije 40,  u Dužine 23  i u Stari Lec 17 makedonskih porodica. Iz Slovenije je doseljeno  u Veliku Gredu 63 porodice, u Plandište 48 i u Dužine 28.

Iz Srbije u Plandište je stiglo 67 porodica  i u Veliki Gaj 38. Iz Bosne i Hercegovine  29 porodica je došlo u Plandište i 8 porodica u Veliku Gredu  i iz Hrvatske 3 porodice u Plandište.

Na području opštine Plandište prvi stanovnici su najverovatnije bili Sloveni, Bugari, Avari, Gepidi…O tim naseljima nema pisanih izvora. Iz perioda Velike seobe naroda postojala su neka naselja u opštini o čemu nam govore pronađeni lokaliteti.

Prvi put u pisanim izvorima pominje se današnji Stari Lec 1333. godine  pod imenom Leć. Do turske vladavine pominje se još 7 naselja: Veliki Gaj 1335, Trnjan  1364, Berč 1375, Bioseg 1375, Balad ili Balat 1385, Hajdučka Greda 1405. i Šarkac, Žarkac ili Žorkfalva u 15 veku . Od ovih osam naselja, tri -Trnjan, Berč i Šarkac -više ne postoje. Trnjan i Šarkac su bili između Plandišta  i Velikog Gaja, a Berč 3 kilometra zapadno-severozapadno od današnje Hajdučice. Biseg, današnji Banatski Sokolac već 1446. se pominje kao nenaseljen.

Nizom vojnih pohoda do sredine 16. veka  Turci su osvojili i naše krajeve  i priključili ih Otomanskoj carevini. U vreme turske vladavine postojala su samo dva naselja i to Veliki Gaj i Balad (današnji Kupinik). Leć i Hajdučka Greda su uništeni za vreme turske vladavine.

Krajem perioda pod Turcima prvi pu se pominju naselja: Morminta (krajem 17 veka), Zeldeš (krajem 17 veka) , Sent Margita 1697. godine i Sent Janoš 1717.

Po odlasku Turaka, nakon 1717. nastaje period  povoljnijih društveno-istorijskih uslova formiranja naselja. Tada nastaju 6 novih naselja, dok su tri stara ponovo naseljena: Irmenjihaza 1817. godine, Sečenjifalva 1837. godine. Ujfalu 1842. godine, Velika Greda 1850. godine  i Raroš  krajem 19 veka.

Ponovo su naseljeni Hajdučka Greda 1809. godine, Lec  pod imenom Stari Lec 1838. godinne i Bioseg 1850. godine.

Prvobitni položaj Hajdučice je često plavljen pa je 1824. naselje izmešteno nešto južnije, na mesto današnje Hajdučice.

Po Miloševu,  Bioseg je ponovo naseljen posle I svetskog rata, a po  dr Hegedišu i dr Čobanoviću Bioseg se 1850. pominje kao naselje  sa 988 stanovnika.

U ovom periodu Balad se kroz 18. i kroz prvu polovinu 19. veka pominje kao nenaseljen. U drugoj polovini 19. veka  pominju se dve skupine  salaša, Mali i Veliki Balat sa 600 stanovnika. Mormint je od 1737. nenaseljen, a 1787. se ponovo naseljava. Dobija novo ime Zičidorf.Sent Janoš se na početku vladavine Austrougarske ne pominje kao naseljeno da bi  1745. ponovo bilo naseljeno. Zeldeš je izgoreo 1848. za vreme revolucije i više ne postoji, a nalazio se  severno od današnje Velike Grede.

Od perioda turske vladavine u kontinuitetu su naseljeni Veliki Gaj i Sent Margita.

Posle I svetskog rata Vojvodina, dakle i Banat, ulaze u sastav Kraljevine SHS 1919. godine. Tada se formiraju u opštini 3 nova naselja na mestima starih. Banatski Sokolac  nastaje na pustari Bioseg, a Miletićevo na pustari Raroš.Na mestu salaša Balat nastao je Aleksandrov Gaj -ime promenjeno 1925.

U ovom periodu promenjeno je 6 imena naselja, Hajdučka Greda postaje Hajdučica, Zičidorf Mariolana, Sent Margita, samo Margita, Irmenjihaza Jermenovci,  Sečenjifalva , Sečenovo , a Ujfalu postaje Kriva Bara.

Posle II svetskog rata ne nastaju nova naselja, samo je došlo do promene nekih naziva. Kriva Bara postaje Markovićevo, Sečenovo-Dužine,  Aleksandov Gaj- Kupinik i Sent Janoš- Barice.

Danas opština Plandište ima 14 naselja ili 3% celokupnog broja naselja u Vojvodini.

Prosečan broj stanovnika u naselju je 955 što je četiri puta manji od vojvođanskog.

Stanovništvo je ruralno. najveće naselje je Plandište sa  4270 stanovnika.

Po obliku naselja u opštini postoje četvorougaoni, nastali u vreme Terezijanske i Jozefinsko-Leopoldinske  kolonizacije-ima ih 11, a to su: Banatski Sokolac, Barice, Dužine, Hajdučica, Jermenovci, Kupinik, Margita, Miletićevo, Plandište, Stari Lec i Veliki Gaj.

Izdužen oblik ima samo Velika Greda.

Krstast oblik imaju Markovićevo i Laudonovac  što su uslovile geomorfološke i hidrološke prilike.

Svi tekstovi iz kategorije istorije preuzeti su  iz knjige “Prelistavamo stranice naše prošlosti”, autorke Olge Dimitrovski, štampane 2010. godine. Vladimir Huđec je pomogao zapis o Hajdučici, a Rodika Grujesku je autorka priče o Baricama.

Štampajte 21. jun 2016.