Početna
Zvanična prezentacija opštine Plandište

Margita

Margita (Sent Margita, nagi Margita)

ISTORIJA

Prvi pisani podaci o Margiti javljaju se u 17. veku. Tada se pominje kao Sent Margita što u prevodu znači Sveta Margita, početkom 18. veka postaje samo Margita, u 19. veku Nagy (Nađ) Margita, što na srpskom znači Velika Margita i nakon Prvog svetskog rata ponovo Margita.

Po Feliksu Milekeru Margita se prvi put pominje 1597. kao feudalni posed Gašpara Tota, a po mr Lazaru Laziću 1637. najverovatnije je naselje dobilo ime po crkvenom patronu. Izvesno je da su prvi stanovnici ovog naselja bili Srbi. U knjizi Vojvodina od najstarijih vremena do Velike seobe naroda dr J. Popović je napisao da je “južni Banat” u 16. veku bio etnički srpski, jer Ortenije označuje ovaj region za koji nema podataka iz tog doba, kao Srbiju – Rasciu (Rašku).

Akademik Jovan Erdeljanović u svojoj knjizi “Srbi u Banatu” napisao je u delu o Velikoj Margiti – u predanju o naselju da su stari ljudi pričali da su im preci stanovali najpre u rasturenim zemunicama. U prilog tome idu i podaci iz već pomenute knjige o Vojvodini  od najstarijih vremena gde smo pronašli da su srpska sela u 16. i 17. veku na području Banata “grupe zemunica, koliba ili bednih kućica, većih ili manjih“. Zatim da je svako gradio gde je hteo i kako je hteo. Mesta prebivanja su bila raštrkana. U to doba živelo se pod zemljom ili u sasvim bednim niskim kućicama koje su više ličile na kolibe sagrađene od pletera, olepljene blatom, a pokrivene trskom, šašom, rogozom ili slamom. Sela su se mogla naći više  po đermovima i drveću oko mesta prebivanja nego po zgradama.”

U Vojvodini, u periodu kada je nastala Margita, kuće su bile mešovite, odnosno kolibe-zemunice. Imale su odeljenja pod zemljom i drvene odžake i na udaljenoj strani prozor, malo odignut od površine zemlje. Hranu su držali u jamama-zemunicama, stoku u prirodi, a ljudi su uglavnom sedeli napolju oko velike vatre gde su pripremali hranu. Glavno zanimanje ondašnjih Srba bilo je stočarstvo. Gajili su domaćeg konja,  koji je bio na sredini između srednjoevropskog konja i magarca, dosta blizu mazge, zatim rogatu marvu, ovce u velikom broju i malo svinja, uglavnom u hrastovim šumama  i u močvarnim delovima, daleko od očiju Turaka .

Zemljoradnjom su se bavili tek toliko koliko im je bilo potrebno za hranu i to su sejali pšenicu. Krompir i kukuruz u ove krajeve stigao je tek u  18. veku.

U selima  je bilo i zanatlija, kovača, kolara i ćurčija. Na čelu sela se nalazio knez.

Godine 1713. Margita je imala 22 doma. Tri godine kasnije ovo naselje je dodeljeno vršačkom dištriktu (distriktu). U periodu od 1724. do 1740. veći deo stanovnika se iselio, a na njihovo mesto, verovatno odmah posle 1740. nastanili su se Rumuni. Najstarije rumunske familije su Ardeljani, Groza, Zgrđa, Jorgovan, Kokora, Musta, Paskulovi, Caran, Šipecan, Gatajanc…

U Pregledu kolonizacije Vojvodine u 18. i 19. veku dr Borislava Jankulova stoji da posle osvajanja Banata od Turaka (sredina 16. veka) dolaze Rumuni u sve većem broju u ravni Banat čak iz Erdelja .

Do doba Marije Terezije zapravo nije ni bilo rumunskih opština u Banatu, jer su oni živeli samo u povremenim pokretljivim naseljima, a njih su često menjali po prostranim predelima. Prva rumunska naselja postala su u istočnom Banatu. Marija Terezije smatra Rumune kao ravnopravne koloniste, te ih dotacijama izjednačuje sa Nemcima, čak više poklanja pažnju njihovim naseljima i kućama. Naređuje da kućna područja (“placevi”) moraju biti dugačka 75-100 hvati, široka 12-15 hvati, a rastojanje između kuća da bude, s obzirom na požar, najmanje 9 hvati. Svaki domaćin dužan je da zasadi 20 komada drveta, dudova, topola ili vrba, bilo pred kućom bilo u dvorištu, a najviše dudova radi gajenja svilene bube, o čemu je opštinsko poglavarstvo strogo vodilo računa. Topola brzo raste, daje ogrev i hlad stoci i živini, a vrba pruće za korpe. Sem zemlje svaki domaćin je primio i razno seme na otplatu, pa i za kudelju, lan i duvan, a parcele njiva treba da se omeđe  šančevima i kamenjem. Vlasnici se na tri godine oslobađaju poreza, kao i ostalih dažbina i kuluka. Rumuni, pre svega stočari, teško se vezuju za zemlju, pa je  Marija Terezija  naredila da im se dodeljuju manji posedi, umesto cele sesije (34 lanca), polovina pa i četvrtina.

Kolonizaciju Rumuna sprovodi u to doba i vojna vlast u južnom Banatu gde je potreba za oružanom snagom bila velika.

Za vreme carice Marije Terezije osnovana je Parohijalna opština u Margiti po nekima 1750. a po drugima nešto ranije-1715 godine. Crkva brvnara podignuta je 1742. godine i bila je od pruća i pod šindrom. Iz nje su sve ikone u sadašnjoj crkvi i sve su srpske, po Erdeljanoviću.

Srpska crkva je sazidana 1810. godine.

Nova crkva, koja i danas postoji,  zidana je od 1833. do 1836.godine za vreme patrijarha Josifa Rajačića i Stefana Stratimirovića, a za vlade cara Ferdinanda Prvog, stoji u Letopisu Srpske pravoslavne parohije u Margiti, o čemu svedoči i Povelja priključena ovom Letopisu pisana staroslovenskim pismenima na rumunskom jeziku koja u prevodu glasi:

“Sa pomoću Božjom i njegovom voljom svešta (osveti) se ovaj Sv.hram na silazak Sv.Duha – kroz Visokopreosvećenog i pravednog gos. Josipa Rajačića, pravoslavnog episkopa vršačkog, karansebeškog i lugoškog, a za vreme blagovjernog imperatora i kralja Ferdinanda Prvog”.

Sveti hram je posvećen Svetoj Trojici, a slava se održavala redovno i svečano.

Taj hram je imao tri zvona, dva su za vreme rata 1915. godine Austrijanci odneli, da bi 1938. godine nabavljena dva nova zvona, koja su osvećena 29.maja te godine, koja i danas postoje. Livena su u zvonolivnici “Predraga Jovanovića”u Novom Sadu.

Ovaj hram do 1899.godine bio je zajednički za Srbe i Rumune, kada su je Srbi otkupili od Rumuna. Rumuni su podigli svoju  novu  crkvu 1899.godine.

Od 1775. pa do 1826.godine crkveni računi se vode na srpskom, a zatim na rumunskom i to pišu isti sveštenici, Srbi Nikola i Kiril Jovanović.

U crkvi postoje matične knjige rođenih i umrlih od 1792. a venčanih od 1824.godine, od kada se protokoli venčanih, krštenih i umrlih vode na rumunskom jeziku.

Groblje je oduvek na ovom mestu, kod stanice na Selištu. Prilikom kopanja pruge, naišlo se na staro groblje; zbog vampira bilo je preko vode (a oko sela bio je šanac, zbog kolere). O tom groblju se u Margiti ništa ne zna.

Od 1716. do oko 1830.godine prolazila je pošta iz Temišvara kraj Dente, Margite i Alibunara za Pančevo. Sredinom 19. veka Margita je bila razvijeno selo. Imala je 7 mlinova , 5 kafana…

Po Erdeljanoviću selo nije bilo spahijsko, nego su samo seljani davali desetak državi, koji su nosili u Dentu – postojale su dve stare državne kuće u kojima se skupljao desetak.

Samo 4 familije u vreme Marije Terezije dobile su celu sesiju (34 lanca oranica) i to: jedna rumunskog popa, jedna srpskog popa, jedna Makse Komerdelja i jedna Pasuljevih.

Brojno kretanje stanovništva u ovom naselju je sledeće: 1869. bilo je 1985 stanovnika; 1880 – 1748 stanovnika; 1890 – 1819 stanovnika; 1900 – 1876 stanovnika; 1910 – 1847 stanovnika; a 1961. Margita je imala najveći broj stanovnika – 1998. a 1991.godine ovo naselje brojalo 1313 stanovnika i po poslednjem popisu iz 2002. imala je 1047 što čini 7,8% ukupnog stanovništva opštine.

Škola se pominje 1879. godine na rumunskom jeziku , nešto kasnije na srpskom. Nastava je održavana u parohijskim domovima. Između dva rata  postojale su  dve odvojene škole. Trajale su 6 godina  plus 2 godine  repeticije kada su dva dana u nedelji deca išla na nastavu. Neposredno posle Drugog svetskog rata,  škola je trajala isto  6 godina  do 1958.godine, kada se organizuje  nastava u trajanju od 8 godina .

Deca su išla u Osnovnu školu “Lukrecije Ankucić”  do 1974. kada se školstvo u opštini centralizuje u jednu jedinstvenu školu pod nazivom ” 1. oktobar”. Tada u Margiti ide nastava do 4 razreda, na srpskom i rumunskom. Godine 1990. ukida se škola na rumunskom jeziku, a ovaj jezik se izučava kao jezik sredine, sa dva časa nedeljno. Godine 1997. u Margiti je otvoreno odeljenje Osnovne škole “Dositej Obradović” sa 8 razreda na srpskom jeziku i izučavanjem rumunskog kao jezika sredine.

U Margiti je otvorena železnička stanica na novosagređenoj pruzi Veliki Bečkerek, današnji Zrenjanin – Margita 4.maja 1889.godine, a 1. jula 1891. godine otvoren je saobraćaj i na novoj pruzi za Vršac.

Srpska vojska je ušla u ovo naselje 12.novembra 1918.godine i tada je Margita pripojena Torontalsko-tamiškoj županiji.

Nakon I svetskog rata u ovom naselju najviše je živelo Rumuna (973) i Srba (705) nešto Mađara i Nemaca samo jedan Slovak i ostalih 35. Po poslednjem popisu  najbrojniji su  Srbi, u procentima ima ih  44,12%,  Rumuna  28,94%, slede Romi sa 10,22%,  Mađari  sa 9,55% i drugi.

Struktura stanovništva u Margiti nije menjana između dva svetska rata pošto nije bilo naseljavanje kolonista.

Po podacima iz Letopisa Srpske Pravoslavne Crkve,  iz ovog naselja  oko 50 meštana odvedeno je u nemačko zarobljeništvo 1941.godine i to Srbi i dva Rumuna i među njima je bio i ondašnji sveštenik Mihajlo Nikolić. Naselje je oslobođeno 2.oktobra 1944.godine kada su ušle jedinice Crvene armije i Narodnooslobodilačke vojske. Odmah nakon toga dobar deo zarobljenika je počeo da se vraća kućama.

Ovo naselje dobija struju 28.novembra 1961.godine uveče u 18,15 sati, odnosno uoči ondašnjeg državnog praznika Dana republike i tada je u Letopisu SPC zapisano “Kada su sijalice zasvetlile- svo građanstvo od najmlađeg do najstarijeg izašlo je na ulicu gde je nastala opšta radost – dozivanje, pa i mnogo suza radosnica”.

Godine  1962. dovršen je put od Vršca do Velike Grede preko Margite i Plandišta.Ovo naselje telefon dobija 1920.godine, a nemamo podataka ko je od prvih stanovnika dobio privatni broj.

Po arheološkoj karti Vojvodine koju je izdalo Istorijsko društvo u Novom Sadu 1939.godine, Margita  iz neolitskog doba (od 5000 – 3000 god.p.n.e.) ima pojedinačni nalaz  i arheološke nalaze bez vremenskog određenja – reč je o humkama. Feliks Mileker u Letopisu opština podunavske oblasti napisao je  da je između 1878. i 1901.godine, prilikom radova na prokopavanju moravičkog kanala, iskopan jedan mamutov kostur od kojeg se više kostiju čuva u vršačkom muzeju. Takođe je napisao da jedan brežuljak u ataru nazivaju “Četatje” što znači tvrđava. U ataru ovog sela na Obrovačkom polju bilo je srpsko selo “Obrovac” 1597.godine koje je kao i Margita pripadalo posedniku Gašparu Totu.

Rodovi poznatog porekla po Erdeljanoviću su: Birđan, Golubov, Damjanov, Kokorin, Jovanov, Ugrin, Komerdelj, Carani, Lazić, Mandić, Mijajlović, Brusić, Necin, Nikolin i drugi Sve srpske porodice imale su kućnu slavu, a i kod Srba i kod  Rumuna, čovek koji je ušao u kuću morao je primiti i prezime i sveca.

 

GEOGRAFIJA

Margita leži na južnoj granici jezersko-lesne terase, nadmorska visina je 81 m, a treba napomenuti da se najviša nadmorska visina u opštini (89,5m) nalazi u njenom ataru, na potesu “Vizurin”. Atar Margite je svojim severnim delom smešten na jezersko-lesnoj terasi, a južnim u Alibunarskoj depresiji. Zapaža se velika gustina detaljne kanalske mreže. Kanalisana Moravica seče atar Margite po pola – ova lutajuća reka kanalisana je 1864.godine, a nastaje od nekoliko potoka u Rumuniji i uliva se u kanal DTD. Ukupna dužina Moravice je 34 km, kroz Srbiju teče 18 km, a kroz našu opštinu 12 km. Pored Moravice, atar Margite ograničen je na jugu Šulhovim kanalom, koji je prokopan od 1860 – 1863.godine. Njegova ukupna dužina je 13 km, a od toga na teritoriji opštine 8 km. U severozapadnom delu atara nalazi se korito reke Rojge čije je kanalisanje završeno 1942.godine.

Margita ima pravougaoni oblik, pravac pružanja je jugozapad – se videti nekoliko novijih koje odstupaju od ovakve forme.severoistok. Po dužoj osi Margita je dugačka 1700 m, a široka  700 m. Sve ulice se seku pod pravim uglom. Pored klasičnog tipa panonske kuće može.

 

KULTURA

Margita nema spomenika kulture ni prirodnih retkosti. Po vremenu nastanka i arhitekturi izdvajamo Srpsku pravoslavnu i Rumunsku pravoslavnu crkvu, obe izgrađene u 19 veku. Od spomenika postoji samo spomen – ploča posvećena borcima NOR-a na objektu železničke stražare.

 

FOTOGRAFIJE

 

Štampajte 26. avg 2015.