Početna
Zvanična prezentacija opštine Plandište

Stari Lec

STARI LEC (LUAS, LEĆ, BARAČ HAZA, O LEC)

ISTORIJA

Pustara Luas prvi put se pominje 1333. kao naseljena i prema tim podacima koje je sakupio Feliks Mileker , kustos vršačkog  muzeja i bibliotekar, i objavio u Letopisu opština Podunavske oblasti 1929. godine, ovo je najstarije naselje na području naše opštine. Pet godina kasnije , dakle 1338. godine pominje se kao Leć- ime ovog naselja potiče od srpske reči “Leće”. pripadalo je torontalskom komitetu.

Za vreme Turaka naselje je uništeno. Tek 1838. godine, dakle 500 godina  kasnije, ovu pustaru je uzeo u zakup Ludvig Barač. Naselio je jedan deo pustare panonskim Bugarim koji su svoju novu koloniju nazvali po osnivaču “Baracshaza” Godinu dana kasnije ovo naselje je imalo 426 stanovnika.

Spahija Pal Danijel je ovo imanje otkupio 1889. pa je naseobina 1891. dobila  novo ime “O Lech”, što u prevodu znači “Stari Lec”.

Železnička stanica je otvorena  4. maja 1889. godine i ono što je interesantno za ovu zgradu je da je Pal Danijel Mlađi tada potplatio državne vlasti da pruga ide uz sam kaštel (gde su sada smešteni korisnici Doma za duševno obolela lica ) a na kilometar dalje od mesta gde sada ide put Zrenjanin-Vršac. Takođe, zanimljiv je i podatak da je železnička stanica građena drugačije od svih ostalih stanica, mada je u to vreme postojao zakon u Austrougraskoj po kojoj su sve železničke zgrade morale da imaju istu arhitekturu. Nismo otkrili ko je arhitekta ove zgrade i zašto se odustalo od ondašnjih propisa.

Prva škola je otvorena 1891. godine  i to je ista zgrada koja  i sada služi za te namene. Iste godine je otvorena i pošta. Ove interesantne podatke dobili smo od Smiljane Kockar iz Beograda , bivše stanovnice Starog Leca koja je u okviru projekta Instituta za geografiju -Enciklopedija naselja Srbije izdala 2003. godine knjigu “Srbi u Starom Lecu”.

U 19. veku, tačnije 1817. godine, Mađari iz raznih opština Alfelda  naseljavani su u Stari Lec. Uglavnom su bili vrtlari, sadioci duvana i kubikaši.

Stari Lec je 1869. godine imao 559 stanovnika i od tog perioda broj je rastao.

U knjizi “Srbi u Banatu do 18. veka” od dr Dušana Popovića iz 1955. i u knjizi autora Borovszky “Torontal Varmegye” izdate  u Budimpešti 1911, između ostalog stoji da je na listi srpskih naselja 1660. godine koju su sastavili kaluđeri iz Pećke patrijaršije, a koji su u dva navrata 1660. i 1666. skupljali po Banatu dobrovoljni prilog za Pećku patrijaršiju, nalazi se i Lec. Tada su mu pripadali potesi:Veliki rit, Vizić, Gaj, Gradac, Đerunoš, Leč, Livada, Malča međa, Mali kut, Munčića hodaje, Nevoljin, Pijana humka, Selište, Stara Arača, Stari leč, Čot i Šuma.

U knjizi “Torontal Varmegye” napisano je o Lecu:

“Mala opština, koja leži na obali kanala Brzava, broj kuća je 105, stanovnika 1271, od kojih su 300 Mađari, 496 Nemci, 280 Hrvati i 120 Bugari. Što se tiče verske pripadnosti, najviše je rimo-katolika. Pošta i železnička stanica su u mestu. Telegraf je u Hajdučici.

Izvorni naziv mesta je Barachaza i naselio ga je Barač Lajoš 1830. godine, a naziv je promenjen 1889. u Stari Lec, kada ga je kupio Pal Danijel. Posednici sela bile su porodice Barač i Danijel. Opštini je 1907. priključena samostalna pustara O Lec od koje veći deo pripada porodici Botka, a drugi. manji deo porodici Jagodić. Jedan od kaštela koji se nalazi u opštini (u naselju Stari Lec) gradio je Pal Danijel 1890. godine, drugi van sela, Bela Botka (Kapetanovo) 1904. godine, a treći je pripadao Janošu Danijelu koji je sagradio 1894. (takođe u naselju Stari Lec). Ovaj dvorac je pripadao Beli Čavoši. Četvrti se kaštel Danielovih nalazi van sela, a  koji sada pripada Bogumili Jagodič.

U mestu se nalazi sedište Društva za odvodnjavanje Stare Brzave, zatim kreditna zadruga i parni mlin Pala Danijela, starijeg.Opštini pripadaju Starolečki Unutrašnji majur i palmajur (ranije Malameđa)) Trenutno u opštini najviše poseda imaju Pal Danijel stariji, Pal Danijel Mlađi i Bela Botka (podaci iz 1911. godine)”.

Srpska vojska je 1918. ušla u Lec koji je godinu dana kasnije pripojen Torontalsko-tamiškoj županiji, kada i menja ime u Stari Lec.

Tada je izvršeno sistematsko naseljavanje. Magistar Lazar Lazić  u Geografskoj monografiji opštine Plandište napisao je da je “reč o premeštanju jednog dela  stanovništva iz planinskih regiona, sa visokom populacijom, a malim površinama ziratnog zemljišta u nizijske regione sa malom populacijom i obimnim  obradivim površinama. Objekti kolonizacije su bili mnogi veliki posedi u vlasništvu  zemljišne aristokracije stranog, ali i domaćeg porekla. U Starom Lecu izvršena je  kolonizacija agrarnom reformom i na posedu Pala Danijela i Botke Bele naselilo se  38 porodica dobrovoljaca. Godine 1921. ovo naselje je imalo 1011 stanovnika  i to najviše Mađara 426, pa Nemaca 290, Srba 138, Slovaka 29 i ostalih Slovena 97.“ Podatke je prikupila već pomenuta gospođa Smilja Kockar, rođena Obradović, porekom iz Starog Leca.

Godine 1924. Stari Lec je pripojen vršačkom srezu iste županije.

Prvi telefon u ovom naselju je zazvonio 1920. godine.

Sledeća agrarna reforma i kolonizacija izvršena je nakon Drugog svetskog rata . Materijalnu osnovu kolonizacije predstavljala su napuštena nemačka imanja. Kolonizovani su zaslužni borci i osiromašeni seljaci. U Stari Lec iz Makedonije iz opštine Ohrid 1947. godine doseljeno je 17 porodica.

Stari Lec je najveći bio 1953. godine kada je naselje brojalo 1463 stanovnika. Po popisu iz 1991. godine Lec je imao 1031 stanovnika. Po poslednjem popisu  2002. godine   u ovom naselju živi 1094, najviše  Srba 791, pa Mađara 159,  Makedonaca i Hrvata po 20 i ostali. Prosečna starost je 48,5 godina što ga čini gotovo najstarijim u opštini.

Stari Lec električnu struju dobija 1962. godine po podacima iz knjige „Pančevo od svetlosti do tame“, autora Vitomira Sudarskog.

U naselju postoji katolička crkva od 1989. godine i Srpska pravoslavna crkva posvećena Svetom Preobraženju Gospodnjem sagrađena je 1997. godine kada je i osveštana. Crkvu je projektovao arhitekta Peđa Ristić iz Zrenjanina . Građena je u srpsko-vizantijskom stilu sa odvojenim zvonikom. Dimezije crkve su : dužina 11,50 m, širina 6,11, apside su 2,4 m široke u najisturenijem delu.

Crkva je prvo bila projektovana kao kapela, kasnije su napravljene izmene koje je uradio arhitekta Vlada petrović iz Vršca. Isti arhitekta je projektovao zvonik i uličnu ogradu.

Ikonostas je urađen od hrastovog drveta. Ikone na ikonostasu uradio je akademski slikar  Vasa Milekić, rodom iz Starog Leca.

 

GEOGRAFIJA

Naselje se nalazi u severnom delu opštine na železničkoj pruzi Zrenjanin-Vršac. Na udaljenosti od 1 km, zapadno od naselja prolazi državni put na istoj relaciji. Od sedišta opštine udaljeno je pravolinijski 12 km, a asvaltnim putem 20 km. Nadmorska visina je 77 m.

Atar ima oblik nepravilnog trapeza, na severu se graniči sa Brzavom, na zapadu i jugu sa atarom Hajdučice i na istoku sa atarom Dužina. Najveća dužina atara je 10 km, a širina 6 km.

Pravac pružanja naselja je severozapad-jugoistok, dužina je 1100 m, a najveća širina oko 700 m. Postoji 6 uzdužnih i 6 poprečnih ulica koje se seku pod pravim uglom.

 

KULTURA

U selu postoje dva spomenika: palim borcima i žrtvama fašističkog terora u dvorištu osnovne škole i spomenik solunskim dobrovoljcima u porti crkve.

Stari Lec obiluje i spomenicima kulture.

Teniski klub

Godine 1890. spahija Pal Danijel (stariji)  sagradio je veliki kaštel sa lepim parkom oko njega. U ovom kaštelu je, između dva svetska rata postojao uređen teniski teren sa šest igrališta. Tereni su postojali i posle Drugog svetskog rata, sve dok su u njemu bila smeštena deca -ratna siročad.  Drugi kaštel je podigao Janoš Danijel 1894. godine. Ova spahijska porodica je sagradila još jedan kaštel, izvan sela, na salašu Jagodić, koji je prodala Bogumilu Jagodić. Oko ovog dvorca nalazio se prelepi park koji je danas uništen. U neposrednoj blizini dvorca je šuma proglašena spomenikom prirode.

Četvrti dvorac, najveći i najlepši, građen u pseudosrednjevekovnom stilu, podigao je veleposednik Botka Bela 1904. Prodao ga je jednom Nemcu koji se zvao Mai čija se ćerka udala za izvesnog Milana Kapetanova i po njemu dvorac nosi ime Kapetanovo.

Dvorce u naselju koristi Dom za duševno obolela lica “1. oktobar”, a Kapetanovo i Jagodić je otkupila gospođa   Radmila Jovanović i renovirala ih.

 

ZANIMLJIVOSTI

Milan Belegišanin je u svojoj knjizi Kamen u žituZamkovi i dvorci Vojvodine (ilustrovane priče i legende) napisao o Kapetanovu:

“Ovaj zamak je smešten van naselja. Potpuno je usamljen, tako da u banatskoj ravnici izgleda pomalo donkihotovski. Ne misli ni o čemu i ne naslanja se ni o šta. Podseća na ,amen kraj morske obale koji na sebi nema mahovine, niti je iole ukopan u zemlju. More ga ne dodiruje i pod njim niko ne živi, pa ipak zastanete i divite mu se.

Drugog avgusta 1938. (baš na Svetog Iliju), Bela Botka, vlasnik zamka je šetao parkom Kapetanova i mislio o svojoj sudbini. Potpuno je bankrotirao, i razmišljao je kako da to saopšti ženi. Kad je zaprosio Emu, koja je petnaest godina bila mlađa od njega, mislio je da mu je sve pod nogama.

Kapetanovo je bilo sagrađeno, a Ema u dvadesetim – zamak i žena. Oboje visoki i vitki, tako da im pozavide nebesa. Sa Visoke kule zamka i iz očiju žene izletale su bele golubice. Danas je odlučio da zamak proda na javnoj licitaciji. Jedino je to moglo da mu pomogne i da ga spase potpune propasti. Ema je sve to znala, ali je nekako verovala u čudo i ni sanjala nije da će joj se muž odlučiti na ovaj poslednji očajnički korak. U zidine toga zamka bilo je ugrađeno više od dvadeset godina njihovih poljubaca i srećnih jecaja.

Kada se prenuo iz razmišljanja, ugledao je jednog veoma starog čoveka koji je hodao oko fontane zamka i pažljivo brao neke trave. Nešto je tiho mrmljao kao da gata. Bela mu je prišao i upitao ga šta radi na njegovom imanju. Starac ga je pogledao svojim mutnim pogledom i odgovorio mu: “Sakupljam bilje koje oseća da će se dogoditi nesreća, spravljam od njega čaj i lečim bolne ljudske duše. Nemoj joj danas ništa reći”. Bela Botka je, ne znajući zašto ,odgovorio starcu : “Moram, i krenuo ka zamku. Učinilo mu se da je čuo starca da je još jednom viknuo za njim – “Nemoj joj danas ništa reći”.

Bela je ušao i rekao ženi da se zamak prodaje na javnoj licitaciji.

Ćutala je jedno vreme, a zatim mu je prišla, pogladila po obrazu i poljubila u oko. Te iste noći, kada je Bela zaspao Ema se iskrala iz postelje, popela na najvišu kulu zamka, polila se benzinom i zapalila. Izgorela je brzo i od nje nije ostalo ništa, čak ni pepeo. Ostalo je samo nekoliko pramenova plave kose, koje su poput venčanica smrti dugo obletali oko zamka.

Od toga avgusta 1938. godine, nebom su svake noći šarale zvezde repatice, podsećajući na tužni vatromet, ili na opelo neba. Bela Botka je odmah nakon toga napustio Kapetanovo.

Na četiri kilometra od Kapetanova, nalazi se Stari Lec, sa dva zamka koje je podigla porodica Danijeli.

Poslednjih nekoliko decenija, unutar zidova, koji su nekada služili za dekoraciju i omeđivanje prelepih parkova, nalazi se bolnica i prihvatilište za stare i nemoćne, mentalno retardirane, duševno obolele…

Da li je to slučajno, ili nije, tek činjenica je da se jedino sa najviše kule Kapetanova nazire tužna unutrašnjost zamkova u Starom Lecu.

U zamkovima Starog Leca ima oko četiri stotine ljudi koji su pre vremena ostarili i koji su se pre vremena umorili od života.

Čini se da su između tih zidina smešteni svi bivši vlasnici zamkova i da pomalo liče na građevine koje su nekada davno sagradili, a koje su morali da napuste.

Možda je negde u toj ćutljivoj i bezvoljnoj gomili Staroga Leca i Bela Botka koji gleda ka svojoj kuli i čeka Emu da se pojavi.

I zbilja, svakoga drugog avgusta, na Svetog Iliju, noću, pojavljuje se u jednoj od soba zamka senka žene sa dugom kosom koja gleda u banatsku ravnicu u pravcu Staroga Leca. Odkuda toliko prokletstva, na tako malom prostoru, odkuda toliko nesreće….

Šta je zgrešila familija Danijeli, da nakon njenog odlaska, zidove zamka  nastane senke pomračenih umova i izmoždenih tela.

Da li je iko iz te familije jednim metkom ubio jelena vitoroga i srnu sapatnicu, ili je možda otac bacio oko na kćer, brat na sestru…

A šta se dogodilo u Kapetanovu? Verovatno je Bela Botka gradeći zamak, slučajno u njegove zidine ugradio sokola slomljenih krila.

Kapetanovo je danas skoro potpuno renovirano. U njemu se više ništa ne nalazi, ali nije napušteno. Onaj starac, koji je na Svetog Iliju 1938. godine upozorio Belu Botku na nesreću, sagradio je kraj Kapetanova jednu malu čatrlju i održava zamak.

Poput ostarelog ključara uspomena, na otkosima jednoga vremena starac šiša i mazi svoga Don Kihota, svoju uspavanu lepoticu, znajući da će se uskoro probuditi.

Sav se predao zamku, i uživa da krči čestar oko njega, samo se rastuži, kada se po neki put na kosi ili grabljima zadrži, umesto sasušene trave ili žita, pramen plave kose.

Svake godine, noć pred Svetog Iliju, starac odnosi u Stari Lec, napitke od trava koje je nabrao oko fontane Kapetanova dok je ova još radila. Te napitke on dotura ćutljivim stanovnicima Staroga Leca.

Iduće noći, kada repatice počinju da šaraju nebom, a Ilija gromovnik stane prebrojavati zemaljske grehove, zahvaljujući čudesnom napitku, ostareli i ćutljivi zatočenici zamkova u Starom Lecu, prolaze kroz zidove i držeći se za ruke opkoljavaju Kapetanovo.

Svi bivši vlasnici zamkova se tada poput nekog davno izumrlog plemena mole dugokosoj senki gospodarice u najvišoj sobi zamka.

Duh Eme Botke, poput ribarske žene, strpljivo čeka zoru, samo povremeno pozdravljajući duše tih ljudi koji su nekada davno ostali na nekoj drugoj obali, u nekom drugom snu.

Za to vreme starac pali na ulazu u zamak vatru i plače. Ne zna zašto, ali mora…

 

Grb porodice Botka

 

 

Grb porodice Botka na istočnom zabatu (lav sa krunom koji u šapi drži zvezdu) počinje da svetli i redovno se čuje rika. Meštani susednih sela smatraju da se ipak radi o grmljavini. Ako padne kiša i ugasi starčevu vatru, kažu biće rodna godina”.

 

 

Štampajte 31. avg 2015.