Početna
Zvanična prezentacija opštine Plandište

Velika Greda

VELIKA GREDA (ĐERĐHAZA, ĐURĐEVAC, ĐURĐEVO SEL)

ISTORIJA

Na području današnje katastarske opštine Velika Greda nalazile su se dve pustare: Velika Greda i Zeldeš. Obe pustare su krajem XVIII veka ustupljene zagrebačkom Kaptolu u zamenu za oduzeta dobra oko reke Kupe, prilikom arondacije Karlovačke i Banijske vojne granice. Kaptol je tu naselio svoje kmetove iz Hrvatske, a zemlju im je dodelio između Neuzine, opština Sečanj, današnje Velike Grede, opština Plandište  i Banloka u Rumuniji.

Car Franja I 29. juna 1800. godine ovo poljsko dobro ustupio je zagrebačkom nadbiskupu za zagrebačke feudalce. Takozvanim “Čanatskim poglavljem” izvršeno je uvođenje u posed. Na tom poljskom dobru naseljena je Mađarima kolonija Zeldeš. Na  koloniji bilo je 1837- 35 stanovnika, 1838 – 123, 1841 – 319, od  kojih je većina bila katoločke vere. Pripadali su mariolanskoj parohiji. Ova kolonija je 1848. razrušena od strane Srba iz alibunarskog tabora, pa je 1850.godine, pošto je samo 43 stanovnika ostalo, raseljena.

Veleposednik Đurđe Pačetić, jedan od doseljenika iz Hrvatske,  naselio je 1850.godine na području pustare Velika Greda, Nemce iz Bačke kao radnu snagu za svoj posed i tako osnovao novo naselje koje je po njemu nazvano Đerđhaza. Naselje je ime promenilo 1919.godine u Đurđevo selo, zatim u Đurđevac, a od 1924. postaje Velika Greda.

Ovi prvi stanovnici, Nemci iz Bačke, od spahije su dobili po 800 kvadratnih hvati kućišta, 400 kvadratnih hvati bašte i po 2 lanca izlaza – pašnjaka. Razvoj novog sela tekao je vrlo sporo. Stanovnici su bili pretežno siromašni radnici. Za prvih pedeset godina podignute su 122 kuće, dok je za drugih pedeset godina izgrađeno 308, a osetnije povećanje broja kuća u selu zapaženo je 1935.godine, kada je opštinska uprava dodelila 78  placeva za gradnju kuća.

Još od prvih dana Velika Greda je administrativno pripadala Hajdučici, a crkveno mariolanskoj parohiji.

Atar Velike Grede imao je 1852.godine 63 zemljoposednika i to: 29 porodica Berković, 11 porodica Ilijević, 7 porodica Miksić, 7 porodica Novaković, 2 porodice Kovačić, Đurđe Parčetić, Josip Petrović, baron Teodor Radošević Černovic, grofica Terezija Rogendorf, Termašić Georg i Černolatec. Ovi zemljoposednici nisu stanovali u Đerđhazi, gde su im bili posedi, već u Beču, Hrvatskoj Neuzini, Konaku, Velikom Bečkereku … U selu i po salašima stanovali su samo poljoprivrednici koji su obrađivali zemlju, zanatlije i upravnici poseda. Tada je u ataru bilo 10 salaša i to: u potesu Velika Greda 5 salaša sa 16 porodica, u potesu Mala Greda 4 salaša sa 4 porodice i u Oknu 1 salaš sa dve porodice. Pred kraj XIX veka došlo je do promena u vlasništvu, kada su se pojavili novi veleposednici kao baron Piret Bela, baron Đula i Bela Čavoši, zatim Birg i Petar Konrad, Orci, Kiralj i drugi.

Godina 1863. zabeležena je kao “gladna” godina.

Škola se  prvi put pominje 1852. kada je ovo naselje brojalo 322 stanovnika.

Železnička stanica je otvorena 4. maja 1889.godine.

Bogomolja je podignuta dvadesetih godina prošlog veka. Nešto kasnije izgrađena je i katolička crkva koja se nalazila na mestu današnje ambulante. Srušena je posle II svetskog rata. Katoličko groblje nalazilo se  na mestu današnjeg školskog dvorišta koje je  posle Drugog svetskog rata izmešteno.

Srpska vojska je ušla u Veliku Gredu 1918.godine, godinu dana kasnije pripojena je zičidorfskom srezu, a  1924. vršačkom. Godine 1921. popisano je 905 stanovnika, najviše Nemaca 624, pa Mađara 234, Rumuna 33, Slovena 12, jedan Srbin i drugih 1. Zemlja veleposednika oduzeta je 1919. godine i podeljena narodu u zakup.

Krajem 1920.godine na posede J.Čavoši i Torontalske banke u Veliku Gredu došli su prvi naseljenici, a izgradnja novog naselja 1 km od starog, počela je 1923. Novo naselje je nazvano Kolonija Velika Greda. Tada je doseljeno 143 porodice: iz Like 10, Korduna 113 i Bosne i Hercegovine 19 i iz Crne Gore 1, kao dobrovoljci, kolonisti i autokolonisti. Prvi se doselio Mane Milošević 12.oktobra 1920. godine, a ostali su dolazili u manjim ili većim grupama.  Prva grupa stigla je 8. aprila 1921. a nju su činile porodice Mihajla i Grujice Vujovića i Marka Novčića. Nakon 6 dana prispela je grupa od 8 porodica sa Korduna i to: Nikola Došen, Milovan Dražić, Milan i Dušan Kresojević, Miladin Lapov, Milovan Opačić, Petar Poznan i Mane Sedlar. Grupna doseljavanja vršena su sve do kraja 1926.godine.

Svako doseljeno domaćinstvo dobilo je kućište od 800 kvadratnih hvati za podizanje kuće. Prva kuća na koloniji podignuta je 1923.godine, do 1929. izgrađeno je 58 kuća a do 1939. još 64 kuće. Prvu kuću je podigao Mitar Ivetić, a načinio je od naboja i pokrio crepom. Nekoliko kuća napravljeno je od drveta koje su  novi doseljenici doneli iz starog kraja.

Sve su kuće prizemne, banatskog tipa, sa gotovo istovetnim rasporedom i brojem prostorija. Uglavnom imaju po jednu veću sobu sa dva prozora i jednu manju, sa jednim prozorom do ulice, kuhinju u sredini i još jednu sobu do dvorišta.  Kuće su imale i hodnik koji je ponegde bio i zastakljen. U dvorištu su se nalazile ekonomske zgrade za stoku i za skladištenje hrane.

Prvo Opštinsko predsedništvo u Velikoj Gredi izabrano je 16.novembra 1927.godine. Ovo Predstavništvo  sačinjavali su Srbi i Nemci i to tako što je Nemac bio predsednik, a Srbin  beležnik. Ovakav sastav bio je sve do 1941.godie.

Na dobrovoljačkoj koloniji pravoslavna crkva je podignuta 1933.godine dobrovoljnim radom Gređana, a osvećena je na Malu Gospojinu od strane dr Georgija, episkopa banatskog. Podizanje ove crkve pomogao je  i grad Vršac, stoji u Letopisu SPC margitske parohije. Pravoslavno groblje je na današnjem mestu, severoistočno od sela.

Ovo naselje školu ima od nastanka. Nastava je organizovana na nemačkom jeziku. Godine  1934. podignuta je na dobrovoljačkoj koloniji nova škola gde je nastava “išla” na srpskom jeziku. U Velikoj Gredi nastava je bila na nemačkom, u Koloniji na srpskom, a na mađarskom i slovenačkom jeziku u odeljenjima  do 4 razreda sve do 1953. godine. Od tada je nastava  samo na srpskom. Nova škola je izgrađena 1965.godine, a fiskulturna sala 1972. Od 1976. škola u Velikoj Gredi nije više samostalna već u okviru Osnovne škole”1. oktobar” u Plandištu. Od 1. 09. 1995. ponovo je samostalna pod nazivom Osnovna škola “Jovan Sterija Popović”. Tada joj je pripadala i škola u Hajdučici, koja se  1. januara 1996. osamostaljuje. Danas velikogredskoj osnovnoj školi pripadaju i odeljenja škole u Banatskom Sokolcu i Miletićevu. U  školi je organizovan i dečji vrtić.

U Velikoj Gredi  postojale su tri ciglane, jedan mlin i dve trgovačke radnje. Bile su u vlasništvu veleposednika Birgova. Proizvodnja cigli i crepa datira iz druge polovine XIX veka. Najstarija je Hajnemanova ciglana  koja je imala jednu furunu, a nalazila se na putu za Banatski Sokolac. Prestala je sa radom pred Prvi  svetski rat. Druga ciglana bila je preko pruge, kod železničke stanice, takođe sa jednom furunom, a prestala je sa radom u toku Prvog svetskog rata. Treća ciglana sa dve furune za ciglu i crep, nalazila se na kraju sela kod same železničke stanice- osnovana je 1879. godine i do Drugog svetskog rata imala je kapacitet oko 200.000 cigala i 400.000 crepova godišnje. Posle Drugog svetskog rata je nacionalizovana.

Tokom Drugog svetskog rata 87 stanovnika ovog sela oterano je u nemačko ratno zarobljeništvo. Aprila 1941.godine Velika Greda je zaposednuta od SS trupa i tada dobija nov naziv Đerđhaza. Taj naziv ostaje sve do 1.oktobra 1944.godine, kada je ovo mesto oslobođeno i od tada je ponovo Velika Greda.

Posle Drugog svetskog rata od napuštene nemačke imovine i zemlje dobijene agrarnom reformom stvoren je zemljišni fond za nove doseljenike i mesne agrarne interesente.

Godine 1948. iz Slovenije je doseljeno 63 porodice iz opština Trbovlje, Celje, Novo Mesto, Rakek, Krško, Litija i Ljubljana. Većina se vratila. Iz Makedonije iz opštine Kriva Palanka 1947. naseljeno je 18 porodica, a iz Bosne iz okoline Jajca 8 porodica 1946.godine.Ovo su podaci iz knjige  Geografske monografije vojvođanskih opština mr Lazara Lazića.  Po Milanu Miloševu u Veliku Gredu je nakon II svetskog rata došlo ukupno 156 porodica i to: iz Banata 6, Bosne 13, Like 1, Korduna 4, Slovenije 105 i Makedonije 27 porodica. Od ovog broja 134 su doseljeni sa pravima spoljnih kolonista, a  22 porodice su autokolonističke. Prva grupa doseljenih došla je iz Slovenije s jeseni 1945.godine. Po Miloševu iseljeno je 80 slovenačkih porodica  koje su se vratile u stari kraj i 2 makedonske porodice. Doseljeni stanovnici bavili su se uglavnom zemljoradnjom, ali bilo je i rudara, krojača, mesara, kovača, stolara, trgovaca, najviše među Slovencima.

Zadrugarstvo u Velikoj Gredi datira od 1910. godine kada je osnovana kreditna zadruga sa 58 članova. Posle Prvog svetskog rata  osnovana je “Seljačka ispomoć”, a postojala je i filijala novosadske “Agrarije”, Njihovi članovi bili su isključivo Nemci. Kolonisti Srbi su u tom periodu osnovali Agrarnu zajednicu koja je postojala sve do Drugog svetskog rata.

Posle Drugog svetskog rata  osnovane su seljačke radne zadruge – prve dve su osnovali Slovenci 1946. godine. Njima su se pridružili Makedonci i unutrašnji kolonisti . Prva SRZ “Tone Vidmar Luka ” imala je 38  učlanjenih domaćinstava  sa oko 600 jutara zemlje, a druga “Stanko Rozman” 30 učlanjenih domaćinstava sa oko 500 jutara zemlje i odgovarajućim poljoprivrednim inventarom. Od ove dve zadruge nastaje 1947. jedna, pod imenom “Internacionala”, zatim menja ime 1951. u “Triglav”. Postojala je i Seljačka radna zadruga “Maršal Tito” osnovana  1947. od strane kolonista doseljenih posle Prvog svetskog rata: Ova zadruga menja ime u “2. oktobar”.

Juna 1945. osnovana je Nabavno-prodajna zadruga koja je 1956. postala Zemljoradnička zadruga.

Zanimljiv je podatak da je mlinsko preduzeće “Napredak” podignuto 1899. godine sa parnim pogonom. Pripadalo je Đorđu Mihajiloviću. Ovaj mlin je do 1932. godine davao električnu energiju za potrebe sela, a 1959. godine struja je dobijena iz dalekovoda.

Na inicijativu Gređana 1947. godine podignut je Zadružni dom – danas Dom kulture. Ispred Doma kulture nalazi se  spomenik palim borcima i Soluncima.

Prvo gasno polje otkriveno je 1949. godine u Velikoj Gredi gde se i danas vrši eksploatacija nafte i gasa.

 

GEOGRAFIJA

Velika Greda se nalazi u središnjem delu opštine. Kroz selo prolazi magistralni put i železnička pruta Zrenjanin – Vršac.

Velika Greda se nalazi u Ilandžanskoj depresiji, a izgrađena je na višem i suvljem terenu. Prostire se na nekoliko gredica čije je apsolutna visina 77 m, a južno od naselja nadmorska visina terena je niža i za 2 m. Pravac pružanja sela je jugozapad – severoistok. Selo je dugo 2800 m, a široko oko 650 m.

Atar je izdužen u pravcu sever – jug, dužina mu je 5,5 km, a najveća  širina 3,5 km. Podzemne vode u ataru su relativno visoke.

Velika Greda spada u naselje izduženog oblika i jedino je takvo u opštini. Spada u panonski tip i ima pravougaoni oblik. Postoje  tri dužne ulice i osam poprečnih. Najveća koncentracija kuća nalazi se u  “glavnoj” ulici, kuda prolazi magistralni put Zrenjanin – Vršac.

Po arheološkoj karti Vojvodine kod  Velike Grede nađeno je blago i oružje kao pojedinačni nalaz iz bronzanog doba (1800-1000 godine pre nove ere).

 

STANOVNIŠTVO

Što se tiče broja stanovnika, Velika Greda je po prvom zvaničnom popisu 1869.godine imala 528 stanovnika, 1880 – 519, a 1890. čak 1069 stanovnika. Početkom prošlog veka 1910.godine imala je 1133, 1921.godine nešto manje – 906 a 1931.g. – 1422 stanovnika. Posle II svetskog rata, godine 1948. ovo naselje je brojalo 1808 stanovnika, a 1953.godine – 1946 duša i to je najveći broj. Godine 1961. Velika Greda je imala 1942 stanovnika, 1971 – 1775, 1981 – 1585 ,  1991.godine – 1508 i po poslednjem popisu 2002. godine  1374.

Po etničkoj strukturi danas ima najviše Srba – 69,87%, Mađara-12,30% , Makedonaca – 9,898%,  Slovenaca – 1,45%, Slovaka- 1,09% ……

 

KULTURA

Velika Greda nema spomenika kulture, ni prirodnih retkosti.

Po  arhitektonskim rešenjima pomenućemo dve vile iz perioda između dva svetska rata. Prvi  vlasnici bili su Birg Konrad i Faul Adam. Postoji i neproverena priča da je u jednoj od vila pronađeno blago velike vrednosti.

 

Podaci o Velikoj Gredi uzeti  su iz Letopisa opština podunavskih oblasti Feliksa Milekera, Geografskih monografija vojvođanskih opština  – opština Plandište mr Lazara Lazića, iz statističkih podataka o kretanju stanovništva u Velikoj Gredi Milana Miloševa, iz brošure Velika Greda 1974. – čije je podatke uredio Milorad Dudukovići iz Letopisa  SPC – margitske parohije koji je sastavio i vodio ondašnji paroh Blažo Jovanović. O školi podatke smo dobili od bivšeg direktora Osnovne škole “Jovan Sterija Popović” Sare Duvnjak i o doseljavanju  stanovnika i još nekim zanimljivostima od Milorada Dudukovića.

 

FOTOGRAFIJE

Štampajte 17. sep 2015.