Početna
Zvanična prezentacija opštine Plandište

Veliki Gaj

VELIKI GAJ (GAJ, GROS GAJ, NAGI GAJ)

ISTORIJA

Veliki Gaj  je najstarije naselje u opštini koji je postojalo u kontinuitetu od nastanka do danas. Kao naseljeno prvi put se javlja u srednjem veku  1355. godine pod nazivom Gaj.

U  17 veku menja naziv  u Veliki Gaj, tačnije 1690. godine,  docnije je bio Gross-Gaj i Nagy Gaj, a nakon Drugog svetskog rata  ponovo Veliki Gaj. Vlasnik srednjevekovnog Gaja bio je Petar Bok, sin Betlena Boka, kastelana Golubačkog grada.

Crkva Marije čije se razbijeno zvono čuva u vršačkom muzeju pominje se 1364. godine. Taj srednjevekovni Gaj bio je malo južnije od današnjeg, na rudini zvanoj “Kremenište”. Erdeljski knez je 1597. poklonio Gaj Andreji Barčaju. U poslednjim danima turske vladavine deo stanovništva Gaja je svoje domove premestio prema zapadu, tako da se oko 1690-1700 pominju Mali i Veliki Gaj.

Rumuni se u ova naselja doseljavaju oko 1744. godine  i tada je  izvršena nova deoba zemlje.

Vlasnik Velikog Gaja postao je temišvarski spahija Josif Malenica  1781. godine. Sadašnja pravoslavna crkva podignuta je 1845. i spada u najstarije crkve na području opštine. Velikogajska pravoslavna parohija bila je u sastavu Temišvarske sve do 1868. kada je ušla u sastav Vršačke eparhije.

Spahija Malenica  1848. godine doveo Nemce za rad na imanju i osniva novo naselje, odmah pored Velikog Gaja, pod nazivom Malenicino selo, odnosno Malenicafalva, koje se 1888. pripaja Velikom Gaju. U oba naselja bilo je tada 2569 stanovnika.

Tržišno pravo Veliki Gaj dobija 1869.

Dvadeset srpskih vojnika je 13. oktobra 1918. godine ušlo u Veliki Gaj. Jedno vreme  ovo mesto je bilo sresko u torontalsko-tamiškoj županiji, da bi 1922. ušlo u sastav vršačke županije. U tom periodu posed spahije Ernesta Danijela agrarnom reformom podeljen je dobrovoljcima  i kolonistima  iz Bosne, Crne Gore, Like i drugih krajeva. Po sporazumu potpisanom 1923. godine  Veliki Gaj je pripao Jugoslaviji.

Veće naseljavanje Gaja bilo je nakon Drugog svetskog rata  kada je u ovo naselje  došlo 38 porodica iz opština Arilje i Bajina Bašta.

U srednjem veku  velikogajski atar bio je dobro naseljen: Balat ili Balad (1385-1446), Terjen ili Trnjan (1364-1428), na mestu sadašnje Terjanove pustare sa leve strane Rojge i Šarkac, Žarkac ili Žorkfalva  (1405-1415) sa desne strane Rojge. Ova naselja  se pominju i pre dolaska Turaka, danas ne postoje, ali u ataru Velikog Gaja  i danas ima potesa sa istim imenima.

Nizom vojnih pohoda Turci su osvojili ove krajeve do sredine 16 veka. U vreme turske vladavine postojala su samo dva naselja: Veliki Gaj i Balat (današnji Kupinik).

Nakon Turaka,  ovi krajevi pripadaju Austrougarskoj.

Kontinuiran razvoj od preturskog  vremena do danas ima samo Veliki Gaj. Uzrok, po profesoru Laziću, da u ovu kategoriju uđe samo jedno naselje (od današnjih 14), jesu ratovi i osvajanja, kao i pomeranja granica pojedinih država tokom  istorijskog razvoja. Oni su usporavali razvoj naselja, a u većini slučajeva  su ga i prekidali na kraći ili duži vremenski period.

Velikogajčani prvi telefon dobijaju 1920. a električnu energiju 1948. godine.

Po predanju o naseljima ” zna se da je bio jedan veći gaj, bašta , gde je i sad šuma, odnosno spahijski park, i po tome su se prozvali i pustara i selo Veliki Gaj”.

Po kazivanju starih ljudi, prvo naselje Veliki Gaj bilo je na mestu Selište, na severozapadnoj strani sela. Tamo nije bilo crkve, nego je ona bila na mestu Crkvina, južno od sela ( sad je tamo kameni most, na mestu gde je bio oltar negdašnje crkve). Ta crkva je služila  i za Mali Gaj, zato je podignuta na tom mestu. U to vreme bilo je  i na Crkvini nekoliko kuća, a na mestu današnjeg sela  nije tada bilo kuća. Tada je iz “Gredskog manastira” ( na mestu Greda, koje je i sad u ataru ovog sela) dolazio, vele, kaluđer čamcem  “da služi u toj crkvi”,  jer su tu bile bare  i reka Brzava. Tog je manastira već davno nestalo.

Kada se selo sa Selišta preselilo na današnje mesto, ne zna se. Ne zna se ni kad se premestila  crkva na današnje mesto. Na ovom mestu  bila je najpre  stara crkva (Sv. Arhanđela Mihaila). A kad je 1850-1854 godine, zahvaljujući spahijinoj pomoći, sazidana ondašnja crkva, po imenu njegovog umrlog sina, određen joj je svetac  Petrovdan (crkvena slava). U ovoj crkvi je i grobnica  spahija Malenica, u kojoj su  svi oni sahranjeni (najpre su sahranjivani u staroj crkvi, pa su svi preneti u grobnicu u novoj crkvi, gde su i sad). Od Malenica ima potomaka koji su otišli u Mađarsku, kad im je prodato imanje i pomađarili se ” (Iz knjige “Srbi u Banatu” , Jovana Erdeljanovića).

Prve familije koje su u Gaj naseljene su : Gojkonji (Gojkovi) , koji su “udarili prvi kolac”, a osim njih najstarije familije su i Balićevi, Bekić-Bekićevi, Bosankići, Davidovi, Junačkovi, Madićevi i Savuljevi.

Priča se da su među velikim rodovima u selu-Bakićima, Bekićima, Bosankićima, Gojkovima i drugi-bile česte razmirice, tuče i ubistva zbog devojaka  ili usred raznih drugih uzroka.

Selo je ušorio spahija Malenica i po njegovom naređenu kuće su građene neposredno uz ulicu. Pre toga su sve kuće bile unutra, u dvorištu, radi zaštite od zavirivanja u kuću, od krađe ili od pucanja na ukućane. Po tvrdnjama Erdeljanovića, Veliki Gaj je tada bio zloglasno naselje  zbog krađa i razbojništva. Česte su bile međusobne tuče, ali su Srbi mnogo napadali i na Švabe, Mađare i druge narodnosti. Svoju zemlju  seljaci  su među sobom delili  i delove davali određenim sinovima, pa su oko 300 jutara isprodavali  i doseljenim Švabama, tako da su Srbi u Veliko Gaju mnogo osiromašili. Zasebno je bila spahijska zemlja. Međutim, Nemci, koje je spahija  bio doveo  da bi imao radnike, jer je Srba bilo malo, obogatili su se, pošto su prilikom doseljenja  dobili  od spahije pod zakup  po 30 jutara zemlje. Tek kad im je ta zemlja oduzeta, te su Srbi mogli slobodno zakupljivati spahijsku zemlju, počeli su se Srbi, radeći po ugledu na Nemce, podizati i oporavljati, pa vremenom  i od samih Nemaca kupovati zemlju.

Ovako staro naselje čija istorija postojanja nije prekidana od vremena nastanka do danas obiluje i spomenicima kulture. Još 1.decembra 1965. godine pod zaštitu stavljeno je 13 ikona sa Carskim dverima koja pripadaju Srpskoj pravoslavnoj crkvi  koja se  i sama tretira kao posebna arhitektonska  vrednost. To su:

1.Bogorodica sa Hristom iz 1773. godine,

2. Sveti Nikola, (zapis o “reparaciji” iz 1816. godine)

3.Isus Hristos iz 1774. godine,

4.Jovan Krstitelj,

5.Carske dveri imaju  baroknu rezbariju, ali slikani delovi stilski ne odgovaraju  rezbariji. Verovatno je  vršeno preslikavanje,  pa se može očekivati  da se ispod  premaza ukaže slikarski rad  druge  polovine  18 veka.

6.Ikona sa žitijem svetog Nikole nepoznatog autora; ulje na drvetu  dimenzija  83×95 cm. Ova ikona je značaja rad  u pogledu stila  i ikonografskog sadržaja. Predpostavlja se  da je rad domaćeg autora  druge polovine  18 veka  koji je imao  bliskog konatka sa najjužnijim krajevima naše zemlje. Među ikonama  u Velikom Gaju predstavlja najznačajniji objekat.

7.Raspeće Hristovo, nepoznatog autora; ulje na platnu  dimenzija  87,5×113,5 cm. U sredini je krst sa raspećem, levo i desno stoje Jovan i Bogorodica.

8.Apostoli Petar i Pavle, nepoznatog autora, ulje na platnu dimenzija 40x 53cm. Dve stojeće figure drže između sebe model crkve. U napisu se spominje ktitor Jovan Dimitrijević i godina 1803.

9.Arhanđeli Mihajlo i Gavrilo, autor Ranko Stojanović; ulje na drvetu dimenzija 36,5 x 50 cm. Dve stojeće figure. Ispod ikone zapis o ktitoru i slikaru i godina 1804.

10.Rođenje Bogorodice, autor nepoznat; ulje na drvetu  dimenzija 55 x 76 cm. Sveta Ana sedi na postelji, desno od nje služavka prinosi Bogorodicu. Iza Ane jedna ženska figura  koja se vidi samo do pojasa. Ispred kreveta sedi Joakim. Na desnoj strani dole zapis o ktitoru i godina 1805.

11.Rođenje Hristovo, autor nepoznat ulje na drvetu  dimenzija 42 x 55 cm.Kompoziciono rešenje  po Neškoviću, ali tretman noviji , bez zlata. Pri dnu zapis o ktitorima (Savul) i godina 1804.

12. Isus Hristos, autor nepoznat , ulje na drvetu dimenzija 70 x88 cm   i

13.Bogorodica sa Hristom, autor nepoznat; ulje na drvetu dimenzija 70 x 88 cm

Poslednje dve ikone su rad istog autora, verovatno druge polovine 18 veka zapisala je  kustos Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture Olivera Milanović-Jović 1965. godine.

U crkvi postoji i Oktoih, (pravoslavna crkvena knjiga u kojoj su pesme za liturgiju) štampan 1644. u Lavovu  i jedna Horologija (časoslov), štampana u Lavovu 1692. u kojoj postoji vrlo nečitak zapis  iz 1696. godine.

Groblje ovog sela je oduvek na današnjem mestu. Više starih nadgrobnih spomenika od škriljaca su ili u obliku sasvim prostih kamenova, ili kao veliki, glomazni kameni krstovi, ali svi bez natpisa.

Selo ima poštu, mesnu kancelariju, osnovnu školu do 4 razreda, odeljenje dečijeg vrtića i ambulantu. Postoje dve trgovinske radnje i jeddna ugostiteljska.

Za potrebe izbeglica 1999 b. i 2000 godine izgrađeno je naselje sa 28 stanova po principu izgradnje i samoizgradnje.

 

GEOGRAFIJA

Veliki Gaj se nalazi u krajnjem istočnom delu opštine, na svega 500 metara od državne granice sa Rumunijom.”Sa aspekta  saobraćajnih prilika Veliki Gaj ima loš položaj. Praktično, naselje predstavlja “slepo crevo”, koje povlačenjem granice  1923. godine gubi svoje zaleđe, svoje privredne i druge kontakte sa naseljima u Rumuniji. Sa Plandištem je povezan asfaltnim putem u dužini od 9km. Nekada je bio glavni takmac Plandištu, a interesantno je napomenuti da je Plandište po broju stanovnika tek 1948. godine značajnije odmaklo Velikom Gaju” .(“Geografske monografije vojvođanskih opština”, Mr Lazar Lazić)

Nalazi se na jezersko-lesnoj terasi na nadmorskoj visini od 83m. To je mesto sa najvišom nadmorskom visinom u opštini.

Pruža se u pravcu  jugozapad-severoistok. Atar Velikog Gaja ima oblik nepravilnog mnogougla. Kroz atar protiče reka Rojga. Važniji potesi su Šarkac, Trnjan, Rakoš i Crkvice.

Samo naselje ima  oblik nepravilnog četvorougla. Postoji 6 dužnih i dve poprečne ulice. Ulice su dosta široke, a kuće su klasičnog panonskog tipa. Primećuje se malo prisustvo novih kuća.

 

STANOVNIŠTVO

Po prvim poznatim podacima Veliki Gaj je 1787. godine imao 1210 stanovnika, 1836. broj stanovnika se povećao na 1300. Po popisu stanovništva  iz 1869. godine Velik Gaj je imao 2761 stanovnika, do Drugog svetskog rata broj je varirao od 2993 (1880.godine) i 3213 (1931.godine). Po popisu uz 1948. imao je čak 1725 stanovnika manje, a to je iz razloga špto je pre rada stanovništvo Kupinika  ulazilo u brojno stanje  Velikog Gaja.  Od tada pa do danas broj stanovnika je u stalnom padu. Po poslednjem popisu  iz 2002. godine Veliki Gaj ukupno ima 790 stanovnika prosečne starosti 44 godine. Po nacionalnoj i etničkoj strukturi najviše je  Srba (670), u procentima 84,81% sa značajnim učešćem Roma (72) u procentima  9,1%.

 

KULTURA

Veliki Gaj ima i prirodni spomenik kulture – to je veliki park smešten u centru naselja, nedaleko od crkve  na površini  blizu 4,85 hektara. Podignut je  krajem 18 veka oko Kaštela spahije Josifa Malenice (dvorac je srušen nakon Drugog svetskog rata, a od materijala je izgrađen Dom kulture sa druge strane ulice, u malom parku). Krajem 19 veka park je otkupio baron Ernest Danijel po usmenim podacima Miloševa, kustosa Narodnog muzeja u Vršcu.

U jugoistočnom delu parka je staro jezero – ostatak nekadašnjeg ribnjaka. U neposrednoj blizini je veštačko stvoreno brdašce ispod koga se nalazila ledara. Izdignuto brdašce predstavljalo je vidikovac sa koga se video ribnjak.

Ovim parkom upravlja mesna zajednica.

“Park je bio projektovan u mešovitom stilu. Deo parka oko dvorca  bio je uređen u klasicističkom stilu sa naglašenom simetrijom. Sa severoistočne strane dvorca se nalazio cvetni parter kružnog oblika, oivičen bordurom od nisko rezanog šimšira o čemu  svedoče ostaci, sad već prestarelog  šimšira. Ovaj deo parka nije očuvan. Na arhivskim fotografijama se zapaža  da se u ivičnim delovima  cvetnog partera nalazio veliki broj  palmi sa saksijama. Veći deo parka, koji je okruživao  klasično rešeni parterni deo, bio je uređen u pejzažnom stilu i prostirao se na velikoj površini. Od centralnog klasičnog  uređenog platoa polazile su simetrično postavljene šetne staze koje su vodile u pejzažno uređeni deo parka.” (“Stari parkovi Banata”, autor Jasna Korać). Park je imao bogatu dendrofloru. Danas poseduje  20 vrsta drveća. Najviše je  visokih lišćara. Od visokih četinara ostalo je par crnih borova. Autohtone vrste su hrastovi lužnjaci,  veze, poljski jaseni, klenovi, mleče i gorski javori. Od starih stabala tu su mečija leska, stara sofora,  domaći orah velike starosti, američki koprivić, pajavac, klen, mleč, bagrem, dženrika i drugo. Duž severne granice je šetna aleja srebrnaste lipe  i drvored divljeg kestena U zapadnom delu parka  zasađen je mlađi drvored katalpe.

Stari park je stavljen pod zaštitu kao prirodni spomenik vrtne arhitekture  1973. godine, a  od 2003.godine svrstan je u  značajno prirodno dobro (prirodno dobro treće kategorije).

U malom parku koje nema parkovnu vrednost, stablo hrasta lužnjaka proglašeno je prirodnim spomenikom. Hrast je star oko 220 do 270 godina, obima stabla 3 i visine 18 metara.

Na žalost, prirodni i istorijski spomenici ostaju daleko od  onih koji su zaljubljenici  starina i lepota. Gaj, smešten na samom  kraju opštinskog puta , uz samu granicu, osiromašen, sa stalnim padom  broja stanovnika, nema snage ni moći da se “izbori” sa ovim lepotama.

Štampajte 1. sep 2015.